PLAUTE
AMPHITRYON
AMPHITRUO
texte
bilingue
texte
français seul
ARGUMENTVM I
In faciem versus Amphitruonis Iupiter,
dum bellum gereret cum Telobois hostibus,
Alcmenam uxorem cepit usurariam.
Mercurius formam Sosiae servi gerit
absentis : his Alcmena decipitur dolis.
Postquam rediere veri Amphitruo et Sosia,
uterque luduntur dolis mirum in modum.
Hinc iurgium, tumultus, uxori et viro;
donec, cum tonitru voce missa ex aethero,
adulterum se Iupiter confessus est.
ARGVMENTVM II
Amore captus Alcumenas Iupiter
Mutavit sese in eius formam coniugis,
Pro patria Amphitruo dum decernit cum hostibus;
Habitu Mercurius ei subservit Sosiae :
Is advenienteis servom ac dominum frustra habet.
Turbas uxori ciet Amphitruo; atque invicem
Raptant pro moechis. Blepharo captus arbiter,
Uter sit, non quit, Amphitruo decernere.
Omnem rem gnoscunt : geminos illa enititur.
PERSONAE
MERCURIUS DEUS
SOSIA SERVUS
IUPITER DEVS
ALCUMENA MATRONA
AMPHITRUO DUX
BLEPHARO GUBERNATOR
BROMIA ANCILLA
PROLOGUS
MERCVRIUS DEUS
Ut vos in vostris voltis mercimoniis
emundis vendundisque me laetum lucris
adficere, atque adiuvare in rebus omnibus,
et ut res rationesque vostrorum omnium
bene expedire voltis peregrique et domi, 5
bonoque atque amplo auctare perpetuo lucro,
quasque incepistis res, quasque inceptabitis;
et uti bonis vos vostrosque omneis nuntiis
me adficere voltis, ea adferam, ea uti nuntiem,
quae maxume in rem vostram communem sient 10
(nam vos quidem id iam scitis concessum et datum
mi esse ab dis aliis, nuntiis praesim et lucro);
haec ut me voltis adprobare adnitier
lucrum ut perenne vobis semper subpetat;
ita huic facietis fabulae silentium, 15
itaque aequi et iusti heic eritis omneis arbitri.
Nunc quoius iussu venio, et quamobrem venerim,
dicam, simulque ipse eloquar nomen meum.
Iovi'iussu venio; nomen Mercurio est mihi.
Pater huc me misit ad vos oratum meus, 20
tametsi, pro imperio vobis quod dictum foret,
scibat facturos : quippe qui intellexerat
vereri vos se et metuere, ita ut aequom 'st Iovem.
Verum profecto hoc petere me praecario
a vobis iussit leniter dictis bonis. 25
Etenim ille, quoiu' huc iussu venio, Iupiter,
non minu' quam vostrum quivis formidat malum.
Humana matre natus, humano patre,
mirari non est aequom, sibi si praetimet.
Atque ego quoque etiam, qui Iovis sum filius, 30
contagione mei patris metuo malum.
Propterea pace advenio; et pacem ad vos adfero;
iustam rem et facilem esse oratam a vobis volo :
nam iuste ab iustis iustus sum orator datus;
nam iniusta ab iustis inpetrare non decet; 35
iusta autem ab iniustis petere, insipientia 'st;
quippe olli iniqui ius ignorant, neque tenent.
Nunc iam huc animum ad ea quae loquar advortite.
Debetis velle quae velimus; meruimus
et ego et pater de vobis et re publica. 40
Nam quid ego memorem, ut alios in tragoediis
vidi, Neptunum, Virtutem, Victoriam,
Martem, Doellonam, conmemorare quae bona
vobis fecissent, ? Quis benefactis meus pater,
deorum regnator, architectus omnibus. 45
Sed mos illic numquam fuit patri meo,
ut exprobraret quod bonis faceret boni.
Gratum arbitratur esse id a vobis sibi,
meritoque vobis bona se facere quae facit.
Nunc, quam rem oratum huc veni, primum proloquar; 50
post, huius argumentum eloquar tragoediae.
Quid contraxistis frontem, quia tragoediam
dixi futuram hanc? Deus sum; commutavero.
eamdem hanc, si voltis; faciam ex tragoedia
comoedia ut sit omnibus isdem versibus. 55
Utrum sit an non voltis? sed ego stultior,
quasi nesciam vos velle, qui divos siem.
Teneo quid animi vostri super hac re siet.
Faciam, ut conmista sit tragi-comoedia.
Nam me perpetuo facere, ut sit comoedia, 60
reges quo veniant et di, non par arbitror.
Quid igitur? Quoniam heic servos quoque parteis habet,
faciam sit, proinde ut dixi, tragi-comoedia.
Nunc hoc me orare a vobis iussit Iupiter,
conquisitores singula in subsellia 65
ut eant per totam caveam spectatoribus;
si quoi fautores delegatos viderint,
ut is in cavea pignus capiantur togae;
Seu qui ambissent palmam histrionibus,
seu quoiquam artifici (seu per scribtas litteras, 70
seu qui ipsi ambissent, seu per internuntium),
sive adeo aedileis perfidiose quoi duint,
sirempse legem iussit esse Iupiter,
quasi magistratum sibi alterive ambiverit.
Virtute dixit vos victores vivere, 75
non ambitione, neque perfidia. Qui minus
eadem histrioni sit lex, quae summo viro?
Virtute ambire oportet, non favitoribus;
sat habet favitorum semper, qui recte facit;
si ollis fides est, quibus est ea res in manu. 80
Hoc quoque etiam dedit mi in mandatis, uti
conquisotores fierent histrionibus,
qui sibi mandasset delegati ut plauderent,
quive, quo placeret alter, fecisset minus;
eis ornamenta et corium uti conciderent. 85
Mirari nolim vos, quapropter Iupiter
nunc histriones curet; ne miremini :
ipse hanc acturu 'st Iupiter comoediam.
Quid admirati estis? quasi vero novom
nunc proferatur, Iovem facere histrioniam ! 90
etiam, histriones anno cum in proscenio heic
Iovem invocarunt, venit; auxilio eis fuit.
Praeterea certo prodit in tragoedia.
Hanc fabulam, inquam, hic Iupiter hodie ipse aget,
et ego una cum illo. Nunc animum advortite, 95
dum huius argumentum eloquar comoediae.
Haec urbs est Thebae : in illisce habitat aedibus
Amphitruo, natus Argis ex Argo patre,
quicum Alcumena est nubta, Electri filia.
Is nunc Amphitruo praefectu'st legionibus; 100
nam cum Telobois bellum 'st Thebano poplo.
Is, priusquam hinc abiit ipsemet in exercitum,
gravidam Alcumenam uxorem fecit suam.
Nam ego vos gnovisse credo iam ut sit pater meus;
quam liber harum rerum multarum siet, 105
quantusque amator sit quod complacitum'st semel.
Is amare obcoepit Alcumenam clam virum,
usuramque eius corporis cepit sibi,
et gravidam fecit is eam conpressu suo.
Nunc, de Alcumena ut rem teneatis rectius, 110
utrimque est gravida, et ex viro et ex summo Iove.
Et meus pater nunc intus heic cum illa cubat;
et haec ob eam rem nox est facta longior,
dum ille, quacum volt, voluptatem capit :
sed ita adsimulavit se quasi Amphitruo siet. 115
Nunc ne hunc ornatum vos meum admiremini,
quod ego huc processi sic cum servili schema;
veterem atque antiquam rem novam ad vos proferam;
propterea ornatus in novom incessi modum.
Nam meus pater intus nunc est, eccum Iupiter, 120
in Amphitruone vortit sese imaginem,
omneisque eum esse censent servi qui vident :
ita vorsipellem se facit, quando lubet.
Ego servi sumsi Sosiae mi imaginem,
qui cum Amphitruone hinc abiit in exercitum, 125
ut praeservire amanti meo possem patri,
atque ut ne, qui essem, familiareis quaererent,
vorsari crebro heic quom viderent me domi.
Nunc quom esse credent servom et conservom suum,
haud quisquam quaeret qui siem, aut quid venerim. 130
Pater nunc intus suo animo morem gerit:
cubat complexus,quoius cupiens maxume 'st.
Quae illei ad legionem facta sunt, memorat pater
meus Alcumenae; illa illum censet virum
suum esse, quae cum moecho est; ibi nunc meus pater 135
memorat, legiones hostium ut fugaverit;
quo pacto sit donis donatus plurimis.
Ea dona, quae illeic Amphitruoni sunt data,
abstulimus; facile meus pater quod volt facit.
Nunc hodie Amphitruo veniet huc ab exercitu, 140
et servos, quoius hanc fero ego imaginem,
nunc intergnosse ut nos possitis facilius,
ego has habebo heic usque in petaso pinnulas;
tum meo patri autem torulus inerit aureus
sub petaso: id signum Amphitruoni non erit. 145
Ea signa nemo horum familiarium
videre poterit, verum vos videbitis.
Sed Amphitruonis ille est servos Sosia;
a portu illic nunc cum lanterna advenit.
Abigam iam ego illum advenientem ab aedibus. 150
Adeste. Erit operae pretium heic spectantibus
Iovem et Mercurium facere histrioniam.
ACTUS I, i.
SOSIA
Qui me alter est audacior homo, aut qui confidentior,
iuventutis mores qui sciam, qui hoc noctis solus ambulem?
Quid faciam nunc, si treis viri me in carcerem conpegerint? 155
Inde cras quasi e promptaria cella depromar ad flagrum,
nec causam liceat dicere mihi, neque in hero quidquam auxili siet,
nec quisquam sit quin me omneis esse dignum deputent;
ita quasi incudem me miserum homines octo validi caedant; 159-160
ita peregre adveniens hospitio publicitus accipiar. 161-162
Haec eri inmodestia coegit, me qui hoc noctis a portu ingratiis excitavit.
163
Nonne idem hoc luci me mittere potuit?
Opulento homini hoc servitus dura est;
hoc magis miser est divitis servos;
nocteisque diesque adsiduo satis superque est,
quod facto aut dicto est opus, quietus ne sis.
Ipse dominus dives, operis et laboris expers, 170
quodcumque homini adcidit libere, posse retur,
aequom esse putat; non reputat laboris quid sit,
nec, aequom anne iniquom imperet, cogitabit.
Ergo in servitute expetunt multa iniqua;
habendum et ferundum hoc onu'st cum labore. 175
MERCURIUS
Satius me queri illo modo servitutem;
hodie qui fuerim liber.
Eum nunc potivit pater servitutis :
hic, qui verna natus est queritur.
Sum vero verna verbero.
SOSIA
Numero mihi in mentem fuit, 180
dis advenientem gratias pro meritis agere atque alloqui.
ne illi, edepol, si merito meo referre studeant gratias,
aliquem hominem adlegent qui mi advenienti os occillet probe;
quoniam bene quae in me fecerunt ingrata ea habui atque inrita.
MERCURIUS
Facit ille quod volgo haud solent, ut quid se sit dignum sciat. 185
SOSIA
Quod numquam opinatus fui, neque alius quisquam civium,
sibi eventurum, id contigit, ut salvi poteremur domi.
Victores victis hostibus legiones reveniunt domum,
duello exstincto maxumo atque internecatis hostibus.
Quod multa Thebano poplo acerba obiecit funera, 190
id vi et virtute militum victum atque expugnatum oppidum 'st,
inperio atque auspicio heri mei Amphitruonis maxume.
Praeda atque agro adoreaque adfecit populareis suos,
regique Thebano Creoni regnum stabilivit suum.
Me a portu praemisit domum, ut haec nuntiem uxori suae, 195
ut gesserit rempublicam ductu, inperio auspicio suo.
Ea nunc meditabor, quomodo illi dicam, quom illo advenero.
Si dixero mendacium, solens meo more fecero;
nam quom pugnabant maxume, ego tum fugiebam maxume.
Verumtamen quasi adfuerim simulabo, atque audita eloquar. 200
Sed quomodo et verbis quibus me deceat fabularier
prius ipse mecum etiam volo heic meditari; sic hoc proloquar :
Principio ut illo advenimus, ubi primum terram tetigimus,
continuo Amphitruo delegit viros primorum principes,
eos legat, Telobois iubet sententiam ut dicant suam : 205
si sine vi et sine bello velint rapta et raptores tradere,
si, quae absportassent, redderent, se exercitum extemplo domum
reducturum, abituros agro Argivos, pacem atque otium
dare illis; sin aliter sient animati, neque dent quae petat,
sese igitur summa vi virisque eorum oppidum expugnassere. 210
Haec ubi Telobois ordine iterarunt quos praefecerat
Amphitruo, magnanimi viri, freti virtute et viribus,
superbi, nimis ferociter, legatos nostros increpant,
respondent bello se et suos tutari posse; proinde uti
propere de finibus suis exercitus deducerent. 215
Haec ubi legati pertulere, Amphitruo castris inlico
producit omnem exercitum : contra Teloboae ex oppido
legiones educunt suas, nimis pulcris armis praeditas.
Postquam utrimque exitum 'st maxima copia,
dispartiti viri, dispartiti ordines; 220
nos nostras more nostro et modo instruximus
legiones; item hosteis contra legiones suas instruunt.
Deinde utrique inperatores in medium exeunt
extra turbam ordinum,conloquontur simul.
convenit, victi utri sint eo proelio, 225
urbem, agrum, aras, focos; seque uti dederent.
Postquam id actum 'st, tubae utrimque canunt, contra
consonat terra; clamorem utrimque ecferunt.
Imperator utrimque, hinc et illinc Iovi
vota suscipere, hortari exercitum. 230
Pro se quisque id quod quisque potest et valet,
edit, ferro ferit; tela frangunt; boat
coelum fremitu virum; ex spiritu atque anhelitu
nebula constat; cadunt volneris vi et virium,
denique, ut voluimus, nostra superat manus: 235
hosteis crebri cadunt, nostri contra ingruunt.
Vicimus vi feroces.
Sed fugam in se tamen nemo convortitur,
nec recedit loco, quin statim rem gerat.
Animam amittunt priusquam loco demigrent : 240
quisque, uti steterat, iacet, obtinetque ordinem.
Hoc ubi Amphitruo herus conspicatus est,
inlico equites iubet dextera inducere.
Equites parent citi, ab dextera maxumo
cum clamore involant inpetu alacri, 245
foedant et proterunt hostium copias iure iniustas.
MERCURIUS
Nunquam etiam quidquam adhuc verborum est prolocutus perperam:
namque ego fui illeic in re praesenti, et meus, quom pugnatum 'st, pater.
SOSIA
Perduelleis penetrant se in fugam; ibi nostris animus additu'st,: 250
vortentibus Telobois; telis complebantur corpora.
Ipsusque Amphitruo regem Pterelam sua obtruncavit manu.
Haec illeic est pugnata pugna usque a mane ad vesperum.
Hoc adeo hoc conmemini magis, quia illo die inpransus fui.
Sed proelium id tandem diremit nox interventu suo. 255
Postridie in castra ex urbe ad nos veniunt flentes principes
velatis manibus orant ingnoscamus peccatum suum;
deduntque se, divina humanaque omnia, urbem et liberos,
in ditionem atque in arbitratum cuncti Thebano poplo,
post ob virtutem hero Amphitruoni patera donata aurea'st. 260
Qui Pterela potitare rex solitu'st. Haec sic dicam herae.
Nunc pergam heri imperium exequi et me domum capessere.
MERCURIUS
Atat; illic huc ituru'st ! ibo ego illi obviam,
neque ego huc hominem hodie ad aedeis has sinam unquam accedere.
Quando imago'st huius in me, certum'st hominem eludere. 265
Etenim vero, quoniam formam cepi huius in me et statum,
decet et facta moresque huius habere me simileis item.
Itaque me malum esse oportet, callidum, astutum admodum,
atque hunc, telo suo sibi, malitia a foribus pellere.
Sed quid illuc est? coelum adspectat; observabo quam rem agat. 270
SOSIA
Certe, edepol, scio, si aliud quidquam'st quod credam aut certo sciam,
credo ego hac noctu Nocturnum obdormivisse ebrium.
Nam neque se Septentriones quoquam in caelo conmovent,
neque se Luna quoquam mutat atque uti exorta est semel,
nec Iugulae, neque Vesperugo, neque Vergiliae obcidunt. 275
Ita statim stant signa; neque nox quoquam concedit die.
MERCURIUS
Perge, nox, ut obcepisti; gere patri morem meo.
Optume optumo optumam operam das; datam polchre locas.
SOSIA
Neque ego hac nocte longiorem me vidisse censeo,
nisi item unam, verberatus quam pependi perpetem. 280
Eam quoque, edepol, etiam multo haec vicit longitudine.
Credo, edepol, equidem dormire Solem, atque adpotum probe.
Mira sunt, nisi invitavit sese in coena plusculum.
MERCURIUS
Ain' vero, verbero? deos esse tui simileis putas?
Ego, pol, te istis tuis pro dictis et malefactis, furcifer, 285
adcipiam; modo, sis, veni huc, invenies infortunium.
SOSIA
Ubi sunt isti scortatores, qui soli inviti cubant?
Haec nox scita'st exercendo scorto conducto male.
MERCURIUS
Meus pater nunc pro huius verbis recte et sapienter facit,
quid complexus cum Alcumena cubat amans, animo obsequens. 290
SOSIA
Ibo, ut, herus quod imperavit, Alcumenae nuntiem.
Sed quis hic est homo, quem ante aedis video hoc noctis? non placet.
MERCURIUS
Nullust hoc metuculosus aeque.
SOSIA
Mi in mentem venit,
illic homo hoc denuo volt pallium detexere.
MERCURIUS
Timet homo, deludam ego illum.
SOSIA
Perii ! denteis pruriunt. 295
Certe advenientem me hic hospitio pugneo adcepturus est.
Credo, misericors est; nunc propterea quod me meus herus
fecit ut vigilarem, hic pugnis faciet hodie ut dormiam.
Oppido interii : obsecro, hercle, quantus et quam validus est !
MERCURIUS
Clare advorsum fabulabor; hic auscultet quae loquar. 300
Igitur magi' modum in maiorem in sese concipiet metum.
Agite, pugni; iam diu'st, quod ventri victum non datis:
iam pridem videtur factum, here quod homines quatuor
in soporem conlocastis nudos.
SOSIA
Formido male,
ne ego heic nomen meum conmutem et Quintus fiam, e Sosia. 305
Quattuor viros sopori se dedisse hic autumat;
metuo ne numerum augeam illum.
MERCURIUS
Hem ! nunc iam ergo; sic volo.
SOSIA
Cingitur certe, expedit se.
MERCURIUS
Non feret, quin vapulet.
SOSIA
Quis homo?
MERCURIUS
Quisquis homo huc profecto venerit, pugnos edet.
SOSIA
Apage, non placet me hoc noctis esse; coenavi modo; 310
proin tu istam coenam largire, si sapis, esurientibus.
MERCURIUS
Haud malum huic est pondus pugno.
SOSIA
Perii ! pugnos ponderat.
MERCURIUS
Quid si ego illum tractim tangam ut dormiat?
SOSIA
Servaveris;
nam continuas has treis nocteis pervigilavi.
MERCURIUS
Pessumum'st,
facimus nequiter, ferire malam male discit manus; 315
alia forma esse oportet quem tu pugno legeris.
SOSIA
Illic homo me interpolabit, meumque os finget denuo.
MERCURIUS
Exossatum os esse oportet, quem probe percusseris.
SOSIA
Mirum ni hic me quasi murenam exossare cogitat.
Ultro istunc qui exossat homines, perii ! si me aspexerit. 320
MERCURIUS
Olet homo quidam malo suo.
SOSIA
Hei ! numnam ego obolui?
MERCURIUS
Atque haud longe abesse oportet; verum longe hinc adfuit.
SOSIA
Illic homo superstitiosu'st.
MERCURIUS
Gestiunt pugni mihi.
SOSIA
Si in me exerciturus, quaeso in parietem ut primum domes.
MERCURIUS
Vox mi ad aureis advolavit.
SOSIA
Nae ego homo infelix fui, 325
qui non alas intervelli; volucrem vocem gestito.
MERCURIUS
Illic homo a me sibi malam rem arcessit iumento suo.
SOSIA
Non equidem ullum habeo iumentum.
MERCURIUS
Onerandu'st pugnis probe.
SOSIA
Lassus sum, hercle, e navi, ut vectus huc sum; etiam nunc nauseo.
Vix incedo inanis; ne ire posse cum onere existumes. 330
MERCURIUS
Certe enim hic nescio quis loquitur.
SOSIA
Salvos sum, non me videt.
Nescio quem loqui autumat; mihi certo nomen Sosia'st.
MERCURIUS
Hinc enim mihi dextra vox aureis, ut videtur, verberat.
SOSIA
Metuo vocis ne vicem hodie heic vapulem, quae hunc verberat.
MERCURIUS
Optume, eccum, incedit ad me.
SOSIA
Timeo, totus torpeo. 335
non, edepol, nunc ubi terrarum sim scio, si quis roget,
neque miser me commovere possum prae formidine.
Ilicet, mandata heri perierunt una et Sosia.
Verum certum'st confidenter hominem contra conloqui,
qui possim videri huic fortis, igitur abstineat manum. 340
MERCURIUS
Quo ambulas tu, qui Volcanum in cornu conclusum geris?
SOSIA
Quid id exquiris tu, qui pugnis os exossas hominibus?
MERCURIUS
Servos esne, an liber?
SOSIA
Utcunque animo conlibitum'st meo.
MERCURIUS
Ain' vero?
SOSIA
Aio enim vero.
MERCURIUS
Verbero !
SOSIA
Mentiri' nunc.
MERCURIUS
At iam faciam ut verum dicas dicere.
SOSIA
Quid eo'st opus? 345
MERCURIUS
Possum scire quo profectus, quoius sis, aut quid veneris?
SOSIA
Huc eo; heri mei sum servos; numquid nunc es certior?
MERCURIUS
Ego tibi istam hodie scelestam conprimam linguam.
SOSIA
Haud potes ?
bene pudiceque adservatur.
MERCURIUS
Pergin' argutarier?
quid apud hasce aedeis negotium'st tibi?
SOSIA
Imo quid tibi'st? 350
MERCURIUS
Rex Creo vigiles nocturnos singulos semper locat.
SOSIA
Bene facit; quia nos eramus peregre, tutatu'st domum :
at nunc abi sane, advenisse familiareis dicito.
MERCURIUS
Nescio quam tu familiaris sis : nisi actutum hinc abis,
familiaris adcipiere faxo haud familiariter. 355
SOSIA
Heic, inquam, habito ego, atque horunc servos sum.
MERCURIUS
At scin' quomodo?
faciam ego hodie te superbum, nisi hinc abis.
SOSIA
Quonam modo?
MERCURIUS
Auferere, non abibis, si ego fustem sumpsero.
SOSIA
Quin, me esse huius familiai familiarem praedico.
MERCURIUS
Vide, sis; quam mox vapulare vis, nisi actutum hinc abis ! 360
SOSIA
Tun' domo prohibere peregre me advenientem postulas?
MERCURIUS
Haeccine tua domu'st?
SOSIA
Ita, inquam.
MERCURIUS
Quis herus est igitur tibi?
SOSIA
Amphitruo, qui nunc praefectu'st Thebanis legionibus;
quicum nubta'st Alcumena.
MERCURIUS
Quid ais? quid nomen tibi'st?
SOSIA
Sosiam vocant Thebani, Davo prognatum patre. 365
MERCURIUS
Nae tu istic hodie malo tuo compositis mendaciis
advenisti, audaciae columen, consutis dolis.
SOSIA
Imo equidem tunicis consutis huc advenio, non dolis.
MERCURIUS
At mentiris etiam; certo pedibus, non tunicis, venis.
SOSIA
Ita profecto.
MERCURIUS
Nunc profecto vapula ob mendacium. 370
SOSIA
Non, edepol, volo profecto.
MERCURIUS
At pol profecto ingratiis.
Hoc quidem profecto certum'st, non est arbitrarium.
SOSIA
Tuam fidem obsecro.
MERCURIUS
Tun' te audes Sosiam esse dicere,
qui ego sum?
SOSIA
Perii !
MERCURIUS
Parum etiam, praeut futurum'st, praedicas.
Quoius es?
SOSIA
Tuus : nam pugnis usu fecisti tuum. 375
Proh fidi Thebani civeis.
MERCURIUS
Etiam clamas, carnufex?
loquere, quid venisti?
SOSIA
Ut esset quem tu pugnis caederes.
MERCURIUS
Quoius es?
SOSIA
Amphitruonis, inquam, Sosia.
MERCURIUS
Ergo istoc magis,
quia vaniloquos, vapulabis : ego sum, non tu, Sosia.
SOSIA
Ita di faciant, ut tu potius sis, atque ego, te ut verberem. 380
MERCURIUS
Etiam mutis?
SOSIA
Iam tacebo.
MERCURIUS
Quis tibi heru'st?
SOSIA
Quem tu voles.
MERCURIUS
Quid igitur? qui nunc vocare?
SOSIA
Nemo; nisi quem iusseris.
MERCURIUS
Amphitruonis ted esse aiebas Sosiam.
SOSIA
Peccaveram :
nam Amphitruonis socium nae me esse volui dicere.
MERCURIUS
Scibam equidem nullum esse nobis, nisi, me servom Sosiam. 385
Fugit te ratio.
SOSIA
Utinam istuc pugni fecissent tui !
MERCURIUS
Ego sum Sosia ille, quem tu dudum esse aiebas mihi.
SOSIA
Obsecro, ut per pacem liceat te adloqui, ut ne vapulem.
MERCURIUS
Imo induciae parumper fiant, si quid vis loqui.
SOSIA
Non loquar nisi pace facta, quando pugnis plus vales. 390
MERCURIUS
Dicito, quid vis, non nocebo.
SOSIA
Tuae fide credo?
MERCURIUS
Meae.
SOSIA
Quid, si falles?
MERCURIUS
Tum Mercurius Sosiae iratus siet.
SOSIA
Animum advorte : nunc licet mihi libere quidvis loqui.
Amphitruonis ego sum servos Sosia.
MERCURIUS
Etiam denuo?
SOSIA
Pacem feci, foedus feci. vera dico.
MERCURIUS
Vapula. 395
SOSIA
Ut lubet, quod tibi lubet fac, quoniam pugnis plus vales.
Verum, utut es facturus, hoc quidem, hercle, haud reticebo tamen.
MERCURIUS
Tu me vivos hodie nunquam facies, quin sim Sosia.
SOSIA
Certe, edepol, tu me alienabis nunquam quin noster siem.
Nc nobis praeter med alius quisquam'st servos Sosia, 400
qui cum Amphitruone hinc una iveram in exercitum.
MERCURIUS
Hic homo sanus non est.
SOSIA
Quod mihi praedicas vitium, id tibi'st.
Quid, malum, non sum ego servos Amphitruonis Sosia?
Nonne hac noctu nostra navis huc ex portu Persico
venit, quae me advexit? nonne me huc herus misit meus? 405
Nonne ego nunc sto ante aedeis nostras? non mi'st lanterna in manu?
non loquor , non vigilo? non hic homo modo me pugnis contudit?
Fecit, hercle, nam etiam misero [misere] nunc malae dolent.
Quid igitur ego dubito ? aut cur non introeo in nostram domum?
MERCURIUS
Quid, domum vostram?
SOSIA
Ita enimvero.
MERCURIUS
Quin, quae dixisti modo, 410
omnia ementitu's: equidem Sosia Amphitruonis sum.
Nam noctu hac soluta'st navis nostra e portu Persico;
et, ubi Pterela rex regnavit, oppidum expugnavimus,
et legiones Teloboarum vi pugnando cepimus,
et ipsus Amphitruo obtruncavit regem Pterelam in proelio. 415
SOSIA
Egomet mihi non credo, quum illaec autumare illum audio.
Hic quidem certe, quae illeic sunt res gestae, memorat memoriter.
Sed quid ais? quid Amphitruoni doni a Telobois datum est?
MERCURIUS
Pterela rex qui potitare solitus est, patera aurea.
SOSIA
Elocutus est. Ubi patera nunc est?
MERCURIUS
Iin cistula 420
Amphitruonis obsignata signo'st.
SOSIA
Signi dic quid est?
MERCURIUS
Cum quadrigis Sol exoriens : quid me captas, carnufex?
SOSIA
Argumentis vicit; aliud nomen quaerundum'st mihi.
Nescio unde hae hic spectavit. Iam ego hunc decipiam probe;
nam quod egomet solus feci, nec quisquam alius adfuit 425
in tabernaclo, id quidem hodie nunquam poterit dicere.
Si tu Sosia es, legiones quom pugnabant maxume,
quid in tabernaclo fecisti? victus sum, si dixeris.
MERCURIUS
Cadus erat vini; inde inplevi hirneam.
SOSIA
Ingressu'st viam.
MERCURIUS
Eam ego, ut matre fuerat natum, vini eduxi meri. 430
SOSIA
Mira sunt, nisi latuit intus illic, in illac hirnea.
factum'st illud, ut ego illeic vini hirneam ebiberim meri.
MERCURIUS
Quid nunc? vincon' argumentis, te non esse Sosiam?
SOSIA
Tu negas med esse?
MERCURIUS
Quid ego ni negem, qui egomet siem?
SOSIA
Per Iovem iuro me esse, neque me falsum dicere. 435
MERCURIUS
At ego per Mercurium iuro, tibi Iovem non credere;
nam iniurato, scio, plus credet mihi, quam iurato tibi.
SOSIA
Quis ego sum saltem, si non sum Sosia? te interrogo.
MERCURIUS
Ubi ego Sosia nolim esse, tu esto sane Sosia.
Nunc quando ego sum, vapulabis, ni hinc abis ignobilis. 440
SOSIA
Certe, edepol, quom illum contemplo, et formam cognosco meam.
Quemadmodum ego saepe in speculum inspexi, nimis simil''st mei.
Itidem habet petasum ac vestitum : tam consimili'st atque ego.
Sura, pes, statura, tonsus, oculi, nasum vel labra,
malae, mentum, barba, collum : totus ! quid verbis opu'st? 445
Si tergum cicatricosum, nihil hoc simili'st similius.
Sed quom cogito, equidem certo idem sum qui semper fui.
Gnovi herum, gnovi aedeis nostras; sane sapio et sentio.
Non ego illi obtempero quod loquitur; pultabo foreis.
MERCURIUS
Quo agis te?
SOSIA
Domum.
MERCURIUS
Quadrigas si nunc inscendas Iovis 450
atque hinc fugias, ita vix poteris ecfugere infortunium.
SOSIA
Nonne herae meae nunciare, quod herus meus iussit, licet?
MERCURIUS
Tuae, si quid vis nunciare: hanc nostram adire non sinam.
Nam, si me inritassis, hodie lumbi fragium hinc abferes.
SOSIA
Abeo potius. Di inmortales, obsecro vostram fidem ! 455
ubi ego perii? ubi inmutatus sum? ubi ego formam perdidi?
an egomet me illeic reliqui, si forte oblitus fui?
nam hic quidem omnem imaginem meam, quae antehac fuerat, possidet.
Vivo fit, quod nunquam quisquam mortuo faciet mihi.
Ibo ad portum, atque, haec uti sunt facta, hero dicam meo; 460
nisi etiam is quoque me ignorabit : quod ille faciait Iuppiter ?,
ut ego hodie raso capite calvos capiam pilleum.
I. ii
MERCURIUS.
Bene prospere hoc hodie operis processit mihi.
Abmovi a foribus maxumam molestiam,
patri ut liceret tuto illam amplexarier. 465
Iam ille illuc ad herum quom Amphitruonem advenerit,
narrabit servom hinc sese a foribus Sosiam
abmovisse; ille adeo illum mentiri sibi
credet, neque credet huc profectum, ut iusserat.
Erroris ambo ego illos et dementiae 470
complebo atque omnem Amphitruonis familiam;
adeo usque satietatem dum capiet pater
illius quam amat; igitur demum omneis scient,
quae facta. Denique Alcumenam Iupiter
rediget antiquam coniugis in concordiam. 475
Nam Amphitruo actutum uxori turbas conciet,
atque insimulabit eam probri : tum meus pater
eam seditionem in tranquillum conferet.
Nunc de Alcumena dudum quod dixi minus,
hodie illa pariet filios geminos duos : 480
alter decumo post mense nascetur puer,
quam seminatus; alter mense septumo.
Eorum Amphitruonis alter est, alter Iovis.
Verum minori puero maior est pater,
minor maiori. Iamne hoc scitis, quid siet? 485
Sed, Alcumenae huius honoris gratia,
pater curavit uno ut foetu fieret :
uno ut labore absolvat aerumnas duas,
et clandestina ut celetur subcipio. 490
Quamquam, ut iamdudum dixi, resciscet tamen
Amphitruo rem omnem. Quid igitur? nemo id probro
profecto ducet Alcumenae. Nam deum
non par videtur facere, delictum suum
suamque ut culpam expetere in mortalem ut sinat. 495
Orationem conprimam: crepuit foris.
Amphitruo subditivos, eccum, exit foras
cum Alcumena uxore usuraria.
I. iii
IUPITER
Bene vale, Alcumena, cura rem conmunem, quod facis.
Atque inparce quaeso; menseis iam tibi esse actos vides. 500
Mihi necesse'st ire hinc; verum, quod erit gnatum, tollito.
ALCUMENA
Quid istuc est, mi vir, negoti, quod tu tam subito domo
abeas?
IUPITER
Edepol, haud quod tui me, neque domi, distaedeat :
sed ubi summus inperator non adest ad exercitum,
citius quod non facto'st usus, fit, quam quod facto'st opus. 505
MERCURIUS
Nimis hic scitu'st sycophanta, qui quidem meus sit pater.
Observatote, quam blande mulieri palpabitur.
ALCUMENA
Ecastor, te experior, quanti facias uxorem tuam.
IUPITER
Satin' habes, si feminarum nulla 'st, quam aeque diligam?
MERCURIUS
Edepol, nae illa si istis rebus te sciat operam dare, 510
ego faxim te Amphitruonem esse malis, quam Iovem.
ALCUMENA
Experiri istuc mavellem me, quam mi memorarier.
Prius abis quam, ubi cubuisti, lectus concaluit locus.
Here venisti media nocte, nunc abis : hoccin' placet?
MERCURIUS
Adcedam, atque hanc adpellabo, et subparasitabor patri. 515
Nunquam, edepol, quemquam mortalem credo ego uxorem suam
sic ecflictim amare, proinde ut hic te ecflictim deperit.
IUPITER
Carnufex, non ego te gnovi? abin' e conspectu meo?
quid tibi hanc curatio est rem, verbero, aut mutitio?
quoi ego iam hoc scipione...
ALCUMENA
Ah ! noli.
IUPITER
Mutito modo. 520
MERCURIUS
Nequiter paene expedivit prima parasitatio.
IUPITER
Verum quod tu dicis, mea uxor, non te mi irasci decet.
Clanculum abii a legione; operam hanc subrupui tibi,
ex me primo prima scires, rem ut gessissem publicam.
Ea tibi omnia enarravi; nisi te amarem plurimum, 525
non facerem.
MERCURIUS
Facitne ut dixi? timidam palpo percutit.
IUPITER
Nunc, ne legio persentiscat, clam illuc redeundum'st mih;,
ne me uxorem praevortisse dicant prae republica.
ALCUMENA
Lacrumantem ex abitu concinnas tu tuam uxorem.
IUPITER
Tace.
Ne conrumpe oculos; redibo actutum.
ALCUMENA
Id actutum diu'st. 530
IUPITER
Non ego te heic lubens relinquo, neque abeo abs te.
ALCUMENA
Sentio;
nam qua nocte ad me venisti, eadem abis.
IUPITER
Cur me tenes?
tempus est; exire ex urbe, priusquam lucescat volo.
Nunc tibi hanc pateram, quae dono mi illeic ob virtutem data'st,
Pterela rex qui potitavit, quem ego mea obcidi manu, 535
Alcumena, tibi condono.
ALCUMENA
Facis, ut alias res soles.
Ecastor, condignum donum, quali'st qui donum dedit.
MERCURIUS
Imo sic condignum donum, quali'st quoi dono datum'st.
IUPITER
Pergin' autem? nonne ego possum, furcifer, te perdere?
ALCUMENA
Noli, amabo, Amphitruo, irasci Sosiae causa mea. 540
IUPITER
Faciam ita ut vis.
MERCURIUS
Ex amore hic admodum quam saevos est ?
IUPITER
Numquid vis?
ALCUMENA
Ut, quom absim, me ames, me tuam te absente tamen.
MERCURIUS
Eamus, Amphitruo; lucescit hoc iam.
IUPITER
Abi prae, Sosia,
iam ego sequar. numquid vis?
ALCUMENA
Etiam, ut actutum advenias.
IUPITER
Licet.
Prius tua opinione heic adero; bonum animum habe. 545
Nunc te, nox, quae me mansisti, mitto ut cedas die,
ut mortalis inlucescat luce clara et candida.
Atque quanto, nox, fuisti longior hac proxuma,
tanto brevior dies ut fiat faciam, ut aeque disparet,
ei, dies e nocte adcedat; ibo, et Mercurium subsequar. 550
ACTVS II, i
AMPHITRUO
Age, i tu secundum.
SOSIA
Sequor, subsequor te.
AMPHITRUO
Scelestissumum te arbitror.
SOSIA
Nam quamobrem?
AMPHITRUO
Quia id, quod neque est, neque fuit, neque futurum'st
mihi praedicas.
SOSIA
Eccere, iam tuatim
facis, ut tuis nulla apud te sit fides. 555
AMPHITRUO
Quid est? quo modo? iam quidem, hercle, ego tibi istam
scelestam, scelus, linguam abscindam.
SOSIA
Tuus sum;
proinde ut commodum'st et lubet quidque facias :
tamen, quin loquar haec uti facta sunt heic,
numquam ullo modo me potes deterrere. 560
AMPHITRUO
Scelestissume, audes mihi praedicare id,
domi te esse nunc, qui heic ades?
SOSIA
Vera dico.
AMPHITRUO
Malum ! quod tibi di dabunt, atque ego hodie dabo.
SOSIA
Istuc tibist in manu, nam tuus sum.
AMPHITRUO
Tun' me, verbero, audes herum ludificari? 565
tun' id dicere audes, quod nemo unquam homo antehac
vidit, nec potest fieri, tempore uno
homo idem duobus locis ut simul sit?
SOSIA
Profecto, ut loquor, ita res est.
AMPHITRUO
Iuppiter te
perdat.
SOSIA
Quid mali sum, here, tua ex re promeritus? 570
AMPHITRUO
Rogasne, inprobe, etiam, qui ludos facis me !
SOSIA
Merito maledicas mihi, si id ita factum 'st.
Verum haud mentior, resque uti facta, dico.
AMPHITRUO
Homo hic ebrius est, ut opinor.
SOSIA
Utinam ita essem !
AMPHITRUO
Optas quae facta. 575
SOSIA
Egone?
AMPHITRUO
Tu istic : ubi bibisti?
SOSIA
Nusquam equidem bibi.
AMPHITRUO
Quid hoc sit
hominis?
SOSIA
Equidem decies dixi:
domi ego sum, inquam, ecquid audis?
et apud te adsum Sosia idem.
Satin' hoc plane, satin' diserte,
here, nunc videor
tibi locutus esse?
AMPHITRUO
Vah, apage te a me.
SOSIA
Quid est negoti? 580
AMPHITRUO
Pestis te tenet.
SOSIA
Nam cur istuc
dicis? Equidem valeo et salvos
sum recte, Amphitruo.
AMPHITRUO
At te ego faciam
hodie, proinde ac meritus es,
ut minus valeas, et miser sis, 584a
salvos domum si rediero; iam 584b
sequere, sis, herum qui ludificas
dictis delirantibus : 585
qui quoniam, herus quod inperavit, neglexisti persequi,
nunc venis etiam ultro inrisum dominum : quae neque fieri
possunt, neque fando unquam adcepit quisquam profers, carnifex;
quoius ego hodie in tergum faxo ista expetant mendacia.
SOSIA
Amphitruo, miserruma istaec miseria est servo bono, 590
apud herum qui vera loquitur, si id vi verum vincitur.
AMPHITRUO
Quo id, malum, pacto potest (nam mecum argumentis puta)
fieri, nunc uti ut heic sis et domi? id dici volo.
SOSIA
Sum profecto et heic et illeic : hoc quoivis mirari licet.
Neque tibi istuc mirum magi' videtur quam mihi. 595
AMPHITRUO
Quo modo?
SOSIA
Nihilo, inquam, mirum magis tibi istuc quam mihi.
Neque, ita me di ament, credebam primo mihimet Sosiae,
donec Sosia, ille egomet, fecit sibi uti crederem
ordine omnia uti quicque actum 'st, dum apud hosteis sedimus,
edissertavit : tum formam una abstulit cum nomine; 600
neque lac lacti magis est simile, quam ille ego simil'st mei.
Nam ut dudum ante lucem a portu me praemisisti domum...
AMPHITRUO
Quid igitur?
SOSIA
Prius multo ante aedeis stabam, quam illo adveneram.
AMPHITRUO
Quas, malum, nugas ! satin' tu sanus es?
SOSIA
Sic sum ut vides.
AMPHITRUO
Huic homini nescio quid est mali mala obiectum manu 605
postquam a me abiit.
SOSIA
Fateor; nam sum obtusus pugnis pessume.
AMPHITRUO
Quis te verberavit?
SOSIA
Egomet memet, qui nunc sum domi.
AMPHITRUO
Cave quidquam, nisi quod rogabo te, mihi responderis.
Omnium primum, iste, qui sit Sosia, hoc dici volo.
SOSIA
Tuus est servos.
AMPHITRUO
Mihi quidem uno te plus etiam 'st quam volo : 610
neque, postquam sum gnatus, habui, nisi te, servom Sosiam.
SOSIA
At ego nunc, Amphitruo, dico; Sosiam servom tuum,
praeter me alterum, inquam, adveniens faciam ut obfendas domi,
Davo prognatum patre eodem quo ego sum, forma, aetate item
qua ego sum; quid opu'st verbis? geminus Sosia heic factu'st tibi. 615
AMPHITRUO
Nimia memoras mira : sed vidistin' uxorem meam?
SOSIA
Quin, intro ire in aedeis numquam licitum 'st.
AMPHITRUO
Quis te prohibuit?
SOSIA
Sosia ille, quem iamdudum dico, is qui me contudit.
AMPHITRUO
Quis istic Sosia 'st?
SOSIA
Ego, inquam : quotiens dicendum 'st tibi?
AMPHITRUO
Sed quid ais? num obdormivisti dudum?
SOSIA ^µ
Nusquam gentium. 620
AMPHITRUO
Ibi forte istum si vidisses quendam in somnis Sosiam.
SOSIA
Non soleo ego somniculose heri inperia persequi.
vigilans vidi, vigilans nunc te video, vigilans fabulor,
vigilantem ille me iamdudum vigilans pugnis contudit.