Ι. Μείνας δὲ ὁ Κῦρος μέτριον χρόνον αὐτοῦ σὺν τῷ στρατεύματι καὶ δηλώσας ὅτι ἕτοιμοί εἰσι μάχεσθαι εἴ τις ἐξέρχοιτο, ὡς οὐδεὶς ἀντεξῄει, ἀπήγαγεν ὅσον ἐδόκει καλῶς ἔχειν καὶ ἐστρατοπεδεύσατο. Φυλακὰς δὲ καταστησάμενος καὶ σκοποὺς προπέμψας, στὰς εἰς τὸ μέσον συνεκάλεσε τοὺς ἑαυτοῦ στρατιώτας καὶ ἔλεξε τοιάδε. 
[2] - « Ἄνδρες Πέρσαι, πρῶτον μὲν τοὺς θεοὺς ἐγὼ ἐπαινῶ ὅσον δύναμαι, καὶ ὑμεῖς δὲ πάντες, οἶμαι· νίκης τε γὰρ τετυχήκαμεν καὶ σωτηρίας. Τούτων μὲν οὖν χρὴ χαριστήρια ὧν ἂν ἔχωμεν τοῖς θεοῖς ἀποτελεῖν. Ἐγὼ δὲ σύμπαντας μὲν ὑμᾶς ἤδη ἐπαινῶ· τὸ γὰρ γεγενημένον ἔργον σύμπασιν ὑμῖν καλῶς ἀποτετέλεσται· ὧν δ' ἕκαστος ἄξιος, ἐπειδὰν παρ' ὧν προσήκει πύθωμαι, τότε τὴν ἀξίαν ἑκάστῳ καὶ λόγῳ καὶ ἔργῳ πειράσομαι ἀποδιδόναι. [3] Τὸν δ' ἐμοῦ ἐγγύτατα ταξίαρχον Χρυσάνταν οὐδὲν ἄλλων δέομαι πυνθάνεσθαι, ἀλλ' αὐτὸς οἶδα οἷος ἦν· τὰ μὲν γὰρ ἄλλα ὅσαπερ οἶμαι καὶ πάντες ὑμεῖς ἐποιεῖτε· ἐπεὶ δ' ἐγὼ παρηγγύησα ἐπανάγειν καλέσας αὐτὸν ὀνομαστί, ἀνατεταμένος οὗτος τὴν μάχαιραν ὡς παίσων πολέμιον ὑπήκουσέ τε ἐμοὶ εὐθὺς ἀφείς τε ὃ ἔμελλε ποιεῖν τὸ κελευόμενον ἔπραττεν· αὐτός τε γὰρ ἐπανῆγε καὶ τοῖς ἄλλοις μάλα ἐπισπερχῶς παρηγγύα· ὥστ' ἔφθασεν ἔξω βελῶν τὴν τάξιν ποιήσας πρὶν τοὺς πολεμίους κατανοῆσαι ὅτι ἀνεχωροῦμεν καὶ τόξα ἐντείνασθαι καὶ τὰ παλτὰ ἐπαφεῖναι· ὥστε αὐτός τε ἀβλαβὴς καὶ τοὺς αὑτοῦ ἄνδρας ἀβλαβεῖς διὰ τὸ πείθεσθαι παρέχεται. [4] Ἄλλους δ', ἔφη, ὁρῶ τετρωμένους, περὶ ὧν ἐγὼ σκεψάμενος ἐν ὁποίῳ χρόνῳ ἐτρώθησαν, τότε τὴν γνώμην περὶ αὐτῶν ἀποφανοῦμαι. Χρυσάνταν δὲ ὡς καὶ ἐργάτην τῶν ἐν πολέμῳ καὶ φρόνιμον καὶ ἄρχεσθαι ἱκανὸν καὶ ἄρχειν χιλιαρχίᾳ μὲν ἤδη τιμῶ· ὅταν δὲ καὶ ἄλλο τι ἀγαθὸν ὁ θεὸς δῷ, οὐδὲ τότε ἐπιλήσομαι αὐτοῦ. [5] Καὶ πάντας δὲ βούλομαι ὑμᾶς, ἔφη, ὑπομνῆσαι· ἃ γὰρ νῦν εἴδετε ἐν τῇ μάχῃ τῇδε, ταῦτα ἐνθυμούμενοι μήποτε παύεσθε, ἵνα παρ' ὑμῖν αὐτοῖς αἰεὶ κρίνητε πότερον ἡ ἀρετὴ μᾶλλον ἢ ἡ φυγὴ σῴζει τὰς ψυχὰς καὶ πότερον οἱ μάχεσθαι ἐθέλοντες ῥᾷον ἀπαλλάττουσιν ἢ οἱ οὐκ ἐθέλοντες, καὶ ποίαν τινὰ ἡδονὴν τὸ νικᾶν παρέχει· ταῦτα γὰρ νῦν ἄριστ' ἂν κρίναιτε πεῖράν τε αὐτῶν ἔχοντες καὶ ἄρτι γεγενημένου τοῦ πράγματος. [6] Καὶ ταῦτα μέν, ἔφη, ἀεὶ διανοούμενοι βελτίους ἂν εἴητε· νῦν δὲ ὡς θεοφιλεῖς καὶ ἀγαθοὶ καὶ σώφρονες ἄνδρες δειπνοποιεῖσθε καὶ σπονδὰς τοῖς θεοῖς ποιεῖσθε καὶ παιᾶνα ἐξάρχεσθε καὶ ἅμα τὸ παραγγελλόμενον προνοεῖτε. »
[7] Εἰπὼν δὲ ταῦτα ἀναβὰς ἐπὶ τὸν ἵππον ἤλασε καὶ πρὸς Κυαξάρην ἐλθὼν καὶ συνησθεὶς ἐκείνῳ κοινῇ ὡς εἰκὸς καὶ ἰδὼν τἀκεῖ καὶ ἐρόμενος εἴ τι δέοιτο, ἀπήλαυνεν εἰς τὸ αὑτοῦ στράτευμα. Καὶ οἱ μὲν δὴ ἀμφὶ Κῦρον δειπνοποιησάμενοι καὶ φυλακὰς καταστησάμενοι ὡς ἔδει ἐκοιμήθησαν.
[8] Οἱ δὲ ᾿Ασσύριοι, ἅτε καὶ τεθνηκότος τοῦ ἄρχοντος καὶ σχεδὸν σὺν αὐτῷ τῶν βελτίστων, ἠθύμουν μὲν πάντες, πολλοὶ δὲ καὶ ἀπεδίδρασκον αὐτῶν τῆς νυκτὸς ἐκ τοῦ στρατοπέδου. ὁρῶντες δὲ ταῦτα ὅ τε Κροῖσος καὶ οἱ ἄλλοι σύμμαχοι αὐτῶν ἠθύμουν· πάντα μὲν γὰρ ἦν χαλεπά· ἀθυμίαν δὲ πλείστην παρεῖχε πᾶσιν ὅτι τὸ ἡγούμενον τῆς στρατιᾶς φῦλον διέφθαρτο τὰς γνώμας. Οὕτω δὴ ἐκλείπουσι τὸ στρατόπεδον καὶ ἀπέρχονται τῆς νυκτός. 
[9] Ὡς δ' ἡμέρα ἐγένετο καὶ ἔρημον ἀνδρῶν ἐφάνη τὸ τῶν πολεμίων στρατόπεδον, εὐθὺς διαβιβάζει ὁ Κῦρος τοὺς Πέρσας πρώτους· κατελέλειπτο δὲ ὑπὸ τῶν πολεμίων πολλὰ μὲν πρόβατα, πολλοὶ δὲ βόες, πολλαὶ δὲ ἅμαξαι πολλῶν ἀγαθῶν μεσταί· ἐκ δὲ τούτου διέβαινον ἤδη καὶ οἱ ἀμφὶ Κυαξάρην Μῆδοι πάντες καὶ ἠριστοποιοῦντο ἐνταῦθα. [10] Ἐπεὶ δὲ ἠρίστησαν, συνεκάλεσεν ὁ Κῦρος τοὺς αὑτοῦ ταξιάρχους καὶ ἔλεξε τοιάδε. 
- « Οἷά μοι δοκοῦμεν καὶ ὅσα ἀγαθά, ὦ ἄνδρες, ἀφεῖναι, θεῶν ἡμῖν αὐτὰ διδόντων. Νῦν γὰρ ὅτι οἱ πολέμιοι ἡμᾶς ἀποδεδράκασιν αὐτοὶ ὁρᾶτε· οἵτινες δὲ ἐν ἐρύματι ὄντες ἐκλιπόντες τοῦτο φεύγουσι, πῶς ἄν τις τούτους οἴοιτ' ἂν μεῖναι ἰδόντας ἡμᾶς ἐν τῷ ἰσοπέδῳ; Οἵτινες δὲ ἡμῶν ἄπειροι ὄντες οὐχ ὑπέμειναν, πῶς νῦν γ' ἂν ὑπομείνειαν, ἐπεὶ ἥττηνταί τε καὶ πολλὰ κακὰ ὑφ' ἡμῶν πεπόνθασιν; Ὧν δὲ οἱ βέλτιστοι ἀπολώλασι, πῶς οἱ πονηρότεροι ἐκείνων μάχεσθαι ἂν ἡμῖν ἐθέλοιεν; »
[11] Καί τις εἶπε· 
- « Τί οὖν οὐ διώκομεν ὡς τάχιστα, καταδήλων γε οὕτω τῶν ἀγαθῶν ὄντων; »
Καὶ ὃς εἶπεν· 
- « Ὅτι ἵππων προσδεόμεθα· οἱ μὲν γὰρ κράτιστοι τῶν πολεμίων, οὓς μάλιστα καιρὸς ἦν ἢ λαβεῖν ἢ κατακανεῖν, οὗτοι ἐφ' ἵππων ὀχοῦνται· οὓς ἡμεῖς τρέπεσθαι μὲν σὺν τοῖς θεοῖς ἱκανοί, διώκοντες δὲ αἱρεῖν οὐχ ἱκανοί. »
[12] - « Τί οὖν, » ἔφασαν, « οὐκ ἐλθὼν Κυαξάρῃ λέγεις ταῦτα; »
Καὶ ὃς εἶπε· 
- « Συνέπεσθε τοίνυν μοι πάντες, ὡς εἰδῇ ὅτι πᾶσιν ἡμῖν ταῦτα δοκεῖ. ἐκ τούτου εἵποντό τε πάντες καὶ ἔλεγον οἷα ἐπιτήδεια ἐδόκουν εἶναι ὑπὲρ ὧν ἐδέοντο. »
[13] Καὶ ὁ Κυαξάρης ἅμα μὲν ὅτι ἐκεῖνοι ἦρχον τοῦ λόγου, ὥσπερ ὑπεφθόνει· ἅμα δ' ἴσως καλῶς ἔχειν ἐδόκει αὐτῷ μὴ πάλιν κινδυνεύειν· καὶ γὰρ αὐτός τε περὶ εὐθυμίαν ἐτύγχανεν ὢν καὶ τῶν ἄλλων Μήδων ἑώρα πολλοὺς τὸ αὐτὸ ποιοῦντας· εἶπε δ' οὖν ὧδε. 
[14] - « Ἀλλ', ὦ Κῦρε, ὅτι μὲν κάλλιστα ἀνθρώπων μελετᾶτε ὑμεῖς οἱ Πέρσαι μηδὲ πρὸς μίαν ἡδονὴν ἀπλήστως διακεῖσθαι καὶ ὁρῶν καὶ ἀκούων οἶδα· ἐμοὶ δὲ δοκεῖ τῆς μεγίστης ἡδονῆς πολὺ μάλιστα συμφέρειν ἐγκρατῆ εἶναι. Μείζω δὲ ἡδονὴν τί παρέχει ἀνθρώποις εὐτυχίας ἣ νῦν ἡμῖν παραγεγένηται; [15] Ἢν μὲν τοίνυν, ἐπεὶ εὐτυχοῦμεν, σωφρόνως διαφυλάττωμεν αὐτήν, ἴσως δυναίμεθ' ἂν ἀκινδύνως εὐδαιμονοῦντες γηρᾶν· εἰ δ' ἀπλήστως χρώμενοι ταύτῃ ἄλλην καὶ ἄλλην πειρασόμεθα διώκειν, ὁρᾶτε μὴ πάθωμεν ἅπερ πολλοὺς μὲν λέγουσιν ἐν θαλάττῃ πεπονθέναι, διὰ τὸ εὐτυχεῖν οὐκ ἐθέλοντας παύσασθαι πλέοντας ἀπολέσθαι· πολλοὺς δὲ νίκης τυχόντας ἑτέρας ἐφιεμένους καὶ τὴν πρόσθεν ἀποβαλεῖν. [16] Καὶ γὰρ εἰ μὲν οἱ πολέμιοι ἥττους ὄντες ἡμῶν ἔφευγον, ἴσως ἂν καὶ διώκειν τοὺς ἥττους ἀσφαλῶς εἶχε. Νῦν δὲ κατανόησον πόστῳ μέρει αὐτῶν πάντες μαχεσάμενοι νενικήκαμεν· οἱ δ' ἄλλοι ἄμαχοί εἰσιν· οὓς εἰ μὲν μὴ ἀναγκάσομεν μάχεσθαι, ἀγνοοῦντες καὶ ἡμᾶς καὶ ἑαυτοὺς δι' ἀμαθίαν καὶ μαλακίαν ἀπίασιν· εἰ δὲ γνώσονται ὅτι ἀπιόντες οὐδὲν ἧττον κινδυνεύουσιν ἢ μένοντες, ὅπως μὴ ἀναγκάσομεν αὐτούς, κἂν μὴ βούλωνται, ἀγαθοὺς γενέσθαι. [17] Ἴσθι γὰρ ὅτι οὐ σὺ μᾶλλον τὰς ἐκείνων γυναῖκας καὶ παῖδας λαβεῖν ἐπιθυμεῖς ἢ ἐκεῖνοι σῶσαι. Ἐννόει δ' ὅτι καὶ αἱ σύες ἐπειδὰν ὀφθῶσι, φεύγουσι, κἂν πολλαὶ ὦσι, σὺν τοῖς τέκνοις· ἐπειδὰν δέ τις αὐτῶν θηρᾷ τι τῶν τέκνων, οὐκέτι φεύγει οὐδ' ἢν μία τύχῃ οὖσα, ἀλλ' ἵεται ἐπὶ τὸν λαμβάνειν πειρώμενον. [18] Καὶ νῦν μὲν κατακλείσαντες ἑαυτοὺς εἰς ἔρυμα παρέσχον ἡμῖν ταμιεύεσθαι ὥσθ' ὁπόσοις ἐβουλόμεθα αὐτῶν μάχεσθαι· εἰ δ' ἐν εὐρυχωρίᾳ πρόσιμεν αὐτοῖς καὶ μαθήσονται χωρὶς γενόμενοι οἱ μὲν κατὰ πρόσωπον ἡμῖν ὥσπερ καὶ νῦν ἐναντιοῦσθαι, οἱ δ' ἐκ πλαγίου, οἱ δὲ καὶ ὄπισθεν, ὅρα μὴ πολλῶν ἑκάστῳ ἡμῶν χειρῶν δεήσει καὶ ὀφθαλμῶν. Προσέτι δ' οὐδ' ἂν ἐθέλοιμ', ἔφη, ἐγὼ νῦν, ὁρῶν Μήδους εὐθυμουμένους, ἐξαναστήσας ἀναγκάζειν κινδυνεύσοντας ἰέναι. »
[19] Καὶ ὁ Κῦρος ὑπολαβὼν εἶπεν· 
- « Ἀλλὰ σύγε μηδένα ἀναγκάσῃς, ἀλλὰ τοὺς ἐθέλοντάς μοι ἕπεσθαι δός· καὶ ἴσως ἂν σοὶ καὶ τῶν σῶν φίλων τούτων ἥκοιμεν ἑκάστῳ ἄγοντες ἐφ' οἷς ἅπαντες εὐθυμήσεσθε. Τὸ μὲν γὰρ πλῆθος ἡμεῖς γε τῶν πολεμίων οὐδὲ διωξόμεθα· πῶς γὰρ ἂν καὶ καταλάβοιμεν; Ἢν δέ τι ἢ ἀπεσχισμένον τοῦ στρατεύματος λάβωμεν ἤ τι ὑπολειπόμενον, ἥξομεν πρὸς σὲ ἄγοντες. [20] Ἐννόει δ', ἔφη, ὅτι καὶ ἡμεῖς, ἐπεὶ σὺ ἐδέου, ἤλθομεν σοὶ χαριζόμενοι μακρὰν ὁδόν· καὶ σὺ οὖν ἡμῖν δίκαιος εἶ ἀντιχαρίζεσθαι, ἵνα καὶ ἔχοντές τι οἴκαδ' ἀφικώμεθα καὶ μὴ εἰς τὸν σὸν θησαυρὸν πάντες ὁρῶμεν. »
[21] Ἐνταῦθα δὴ ἔλεξεν ὁ Κυαξάρης· 
- « Ἀλλ' εἴ γε μέντοι ἐθέλων τις ἕποιτο, καὶ χάριν ἔγωγέ σοι εἰδείην ἄν.  »
-  « Σύμπεμψον τοίνυν μοί τινα, » ἔφη,  « τῶν ἀξιοπίστων τούτων, ὃς ἐρεῖ ἃ ἂν σὺ ἐπιστείλῃς. »
-  « Λαβὼν δὴ ἴθι, » ἔφη,  « ὅντινα ἐθέλεις τουτωνί· »
[22] Ἔνθα δὴ ἔτυχε παρὼν ὁ φήσας ποτὲ συγγενὴς αὐτοῦ εἶναι καὶ φιληθείς. εὐθὺς οὖν ὁ Κῦρος εἶπεν·
-  « Ἀρκεῖ μοι, » ἔφη, « οὑτοσί. »
- « Οὗτος τοίνυν σοι ἑπέσθω. [23]  Καὶ λέγε σύ, » ἔφη, « τὸν ἐθέλοντα ἰέναι μετὰ Κύρου. 
Οὕτω δὴ λαβὼν τὸν ἄνδρα ἐξῄει. Ἐπεὶ δ' ἐξῆλθον, ὁ Κῦρος εἶπε· 
- « Νῦν δὴ σὺ δηλώσεις εἰ ἀληθῆ ἔλεγες, ὅτε ἔφης ἥδεσθαι θεώμενος ἐμέ. »
- « Οὔκουν ἀπολείψομαί γέ σου, » ἔφη ὁ Μῆδος, εἰ τοῦτο λέγεις. »
Καὶ ὁ Κῦρος εἶπεν· 
- « Οὐκοῦν καὶ ἄλλους, » ἔφη, « προθύμως ἐξάξεις; » ἐπομόσας οὖν ἐκεῖνος 
- « Νὴ τὸν Δί', » ἔφη, « ἔστε γ' ἂν ποιήσω καὶ σὲ ἐμὲ ἡδέως θεᾶσθαι. 
[24] Τότε δὴ καὶ ἐκπεμφθεὶς ὑπὸ τοῦ Κυαξάρου τά τε ἄλλα προθύμως ἀπήγγελλε τοῖς Μήδοις καὶ προσετίθει ὅτι αὐτός γε οὐκ ἀπολείψοιτο ἀνδρὸς καλλίστου καὶ ἀρίστου, καὶ τὸ μέγιστον, ἀπὸ θεῶν γεγονότος.

CHAPITRE PREMIER
Discours de Cyrus à ses troupes. Les ennemis abandonnent leur camp. Cyrus obtient de Cyaxare la permission d’emmener à leur poursuite ceux des Mèdes qui voudront bien le suivre ; les volontaires se présentent en masse.

Cyrus demeura là assez longtemps avec son armée pour montrer à l’ennemi qu’ils étaient prêts à combattre, s’il voulait sortir. Comme personne ne s’avançait contre lui, il se retira à la distance qui lui sembla convenable et campa. Lorsqu’il eut établi des sentinelles et envoyé des guetteurs en avant de l’armée, il se mit au milieu du camp, réunit ses soldats et leur tint ce discours : [2] « Perses, avant tout je remercie les dieux de tout mon coeur, et vous les remerciez tous comme moi, je pense ; car nous avons obtenu et la victoire et le salut. Il nous faut donc offrir aux dieux des actions de grâces avec les moyens dont nous disposons. Et maintenant je vous adresse à tous mes éloges ; car vous avez tous glorieusement contribué au succès que nous avons remporté. Pour les exploits particuliers, je m’en informerai près de qui il convient et j’essaierai alors de louer et de récompenser chacun suivant son mérite. [3] Quant au taxiarque Chrysantas, qui était à mes côtés, je n’ai aucunement besoin du témoignage d’autrui ; je sais par moi-même ce qu’il a été : d’abord il a fait ce que vous avez tous fait, je pense ; mais de plus, quand j’ai commandé la retraite et l’ai appelé par son nom, il levait son épée pour frapper un ennemi. Or il m’a obéi aussitôt et, renonçant au coup qu’il allait donner, il a fait ce que je commandais : il a fait retraite lui-même et en a transmis en toute hâte l’ordre à ses voisins, si bien qu’il est arrivé à mettre sa compagnie hors de la portée des traits, avant que les ennemis se fussent aperçus que nous reculions et qu’ils eussent bandé leurs arcs et lancé leurs javelots. Aussi s’est-il retiré lui-même sans dommage, en même temps qu’il assurait par son obéissance le salut des siens. [4] Mais, ajouta-t-il, j’en vois d’autres qui sont blessés, j’examinerai moi-même en quelles circonstances ils l’ont été, et alors j’en donnerai mon avis. A l’égard de Chrysantas, comme il est à la fois actif et prudent au combat, qu’il sait à la fois obéir et commander, pour le récompenser, dès à présent je le fais chiliarque ; plus tard, si la Divinité nous accorde quelque autre avantage, je ne l’oublierai pas non plus alors. [5] Pour vous tous, je veux, ajoutat-il, vous donner un conseil : gardez toujours en votre esprit ce que vous venez de voir dans le combat, pour que vous jugiez toujours à part vous si le meilleur moyen de sauver sa vie est la valeur ou la fuite, quels sont ceux qui se tirent le plus facilement d’affaire, ceux qui combattent de bon gré ou ceux qui combattent malgré eux, et quel plaisir procure la victoire. Vous pouvez en juger sainement à cette heure, puisque vous en avez l’expérience et que le fait est récent. [6] Pensez toujours à ce que je vous dis, ajouta-t-il, vous en serez plus courageux. Maintenant allez dîner, comme des soldats chéris du ciel, vaillants et sages ; offrez aux dieux des libations, entonnez le péan, et tenez-vous prêts à exécuter ce qu’on vous commandera. » [7] A ces mots, il monta à cheval et se rendit chez Cyaxare. Après s’être réjoui avec lui, comme il était naturel, après avoir vu ce qui se passait de ce côté, après lui avoir demandé s’il désirait quelque chose, il rejoignit son armée. Quand ses soldats eurent dîné et établi des sentinelles comme il le fallait, ils se couchèrent.
[8] Cependant les Assyriens, qui avaient perdu leur chef et presque tous leurs meilleurs soldats, étaient dans la consternation ; beaucoup même s’enfuirent du camp pendant la nuit. Voyant cela, Crésus et les autres alliés étaient découragés ; car tout leur était contraire, et ce qui contribuait le plus à leur ôter le courage, c’est que la nation qui avait l’hégémonie dans l’armée avait perdu l’esprit ; aussi ils abandonnent le camp et se sauvent à la faveur de la nuit.
[9] Quand le jour parut et qu’on vit le camp désert, aussitôt Cyrus y fait entrer les Perses les premiers ; les ennemis y avaient laissé quantité de moutons, de boeufs, de chariots chargés d’une infinité de vivres. Après les Perses, tous les Mèdes de Cyaxare y pénétrèrent aussi et y déjeunèrent. [10] Le repas fini, Cyrus assemble ses taxiarques et leur parla ainsi : « Que de biens de toute sorte, soldats, je vois qui nous échappent, alors que les dieux nous les offraient ! Les ennemis se sont dérobés, vous le voyez vous-mêmes. Quand les hommes qui étaient dans ce retranchement l’ont abandonné pour prendre la fuite, comment croire qu’ils tiendraient contre nous, s’ils nous voyaient en rase campagne ? Quand, sans nous connaître, ils ont lâché pied, comment croire qu’ils résisteraient à présent qu’ils sont vaincus et que nous leur avons infligé de si grosses pertes ? Quand les plus braves d’entre eux ont péri, comment les plus mauvais consentiraientils à nous affronter ? » [11] Quelqu’un dit alors : « Mais alors pourquoi ne les poursuivons-nous pas le plus vite possible, alors que ces biens s’offrent ainsi à nous ? » Cyrus répondit : « Parce que nous manquons de chevaux : les plus considérables d’entre nos ennemis, ceux qu’il importait le plus de prendre ou de tuer, s’éloignent sur leurs chevaux ; nous avons pu, avec l’aide des dieux, les mettre en déroute ; mais nous aurons beau les poursuivre, nous ne les atteindrons pas. — Pourquoi donc, demanda-t-on, ne vas-tu pas dire cela à Cyaxare ? — Eh bien ! venez tous avec moi, répondit Cyrus, pour qu’il sache que nous sommes tous du même avis. » Et tous le suivirent et dirent ce qu’ils jugeaient propre à obtenir ce qu’ils demandaient.
[13] Cyaxare ressentit quelque jalousie en voyant les Perses ouvrir les premiers cet avis ; peut-être en même temps estimait-il sage de ne plus s’exposer aux dangers ; car lui-même était tout à la joie, et parmi les autres Mèdes, il en voyait beaucoup imiter son exemple. Quoi qu’il en soit, voici ce qu’il répondit : [14] « Cyrus, plus que tous les autres hommes, vous avez souci, vous, les Perses, de n’user immodérément d’aucun plaisir, je le sais pour l’avoir vu et ouï-dire. Pour moi, ce qui importe le plus, c’est de se modérer au milieu des plus grandes jouissances. Or y a-t-il rien au monde qui en procure une plus grande que le bonheur qui vient de nous échoir ? [15] Si donc, à présent que nous sommes heureux, nous ménageons prudemment notre bonheur, peut-être pourrons-nous, à l’abri du danger vieillir heureux. Si au contraire, nous en sommes insatiables et que nous essayions d’en poursuivre un autre, puis un autre encore, prenez garde qu’il ne nous arrive ce qui arrive, dit-on, à beaucoup de navigateurs qui, éblouis de leur fortune, s’obstinent à courir les mers jusqu’à ce qu’ils périssent, ou à beaucoup de capitaines qui, après une victoire, courent après une seconde et perdent le fruit de la première. [16] Si en effet les ennemis qui se sont enfuis nous étaient inférieurs en nombre, peut-être n’y aurait-il aucun danger à poursuivre ce petit nombre, mais considère que pour vaincre une faible partie des leurs, nous avons dû engager tous les nôtres et que les autres n’ont pas combattu. Si nous ne les forçons pas à combattre, comme ils ne connaissent ni nos forces ni les leurs, ils se retireront par ignorance et pusillanimité ; mais s’ils se rendent compte qu’ils ne courent pas moins de risques à se retirer qu’à rester, prends garde de les rendre braves malgré eux. [17] Sache que tu ne désires pas plus ardemment t’emparer de leurs femmes et de leurs enfants qu’eux de les sauver. Rappelle-toi que les laies, une fois vues, s’enfuient, quel que soit leur nombre, avec leurs petits ; mais qu’un chasseur poursuive un de ses marcassins, la laie ne se sauve plus, même si elle est seule ; elle s’élance au contraire contre l’homme qui essaie de le lui ravir. [18] Tout à l’heure en s’enfermant dans un retranchement, ils nous ont permis de limiter le nombre de ceux que nous avons voulu combattre. Mais si nous nous avançons contre eux en rase campagne, et qu’ils apprennent à se diviser en plusieurs corps, pour nous attaquer, les uns de front, comme dernièrement, les autres de flanc, les autres par derrière, prends garde que chacun de nous n’aura ni assez de mains, ni assez d’yeux. Enfin, ajouta-t-il, je ne voudrais pas non plus, au moment où je vois les Mèdes se réjouir, les contraindre à se lever pour courir au danger. [19] — Ne contrains personne, répondit Cyrus, mais autorise à me suivre quiconque le désirera et peut-être te ramèneronsnous pour toi et pour chacun de tes amis de quoi vous réjouir tous. Nous n’allons certainement pas poursuivre le gros des ennemis ; car comment le rattraper ? Mais si nous surprenons quelque corps détaché ou resté en arrière, nous te l’amènerons. [20] Songe, ajouta-t-il, que nous aussi, sur ta prière, nous avons fait, pour te rendre service, une route immense : il est donc juste que toi, à ton tour, tu nous fasses plaisir, afin que nous ne rentrions pas chez nous les mains vides et que nous n’ayons pas toujours les yeux tournés vers ton trésor. » [21] Cyaxare dit alors : « S’il en est qui veulent bien te suivre, je serai le premier à t’en savoir gré. — Envoie-moi donc, reprit Cyrus, un de tes hommes de confiance pour faire connaître ta volonté. — Va, prends parmi ceux qui sont ici celui que tu désires. » [22] Il y avait justement là celui qui s’était dit un jour parent de Cyrus et avait reçu son baiser. Aussitôt Cyrus de dire : « Celui-ci me suffit. — Qu’il te suive donc, dit Cyaxare. [23] Et toi, ajouta-t-il, proclame que ceux qui le voudront peuvent partir avec Cyrus. » Cyrus le prit donc avec lui et sortit. Dès qu’ils furent dehors, Cyrus lui dit : « C’est maintenant que tu vas me prouver si tu disais vrai, quand tu prétendais avoir plaisir à me voir. — Je ne te quitterai plus, dit le Mède, si tu me parles ainsi. — Tu vas donc, reprit Cyrus, mettre tout ton zèle à m’en amener d’autres. » Le Mède en fit le serment, en disant : « Oui, par Zeus, jusqu’à ce que je mérite que tu me regardes à ton tour avec plaisir. » [24] Alors, il s’empressa de faire connaître aux Mèdes la volonté de Cyaxare en ajoutant que, pour lui, il ne se séparerait pas d’un homme si beau et si bon, et, suprême avantage, issu des dieux.

ΙΙ. 

Πράττοντος δὲ τοῦ Κύρου ταῦτα θείως πως ἀφικνοῦνται ἀπὸ ῾Υρκανίων ἄγγελοι. Οἱ δὲ ῾Υρκάνιοι ὅμοροι μὲν τῶν ᾿Ασσυρίων εἰσίν, ἔθνος δ' οὐ πολύ, διὸ καὶ ὑπήκοοι ἦσαν τῶν ᾿Ασσυρίων· εὔιπποι δὲ καὶ τότε ἐδόκουν εἶναι καὶ νῦν ἔτι δοκοῦσιν· διὸ καὶ ἐχρῶντο αὐτοῖς οἱ ᾿Ασσύριοι ὥσπερ καὶ οἱ Λακεδαιμόνιοι τοῖς Σκιρίταις, οὐδὲν φειδόμενοι αὐτῶν οὔτ' ἐν πόνοις οὔτ' ἐν κινδύνοις· καὶ δὴ καὶ τότε ὀπισθοφυλακεῖν ἐκέλευον αὐτοὺς ὡς χιλίους ἱππέας ὄντας, ὅπως εἴ τι ὄπισθεν δεινὸν εἴη, ἐκεῖνοι πρὸ αὐτῶν τοῦτ' ἔχοιεν. [2] Οἱ δὲ ῾Υρκάνιοι, ἅτε μέλλοντες ὕστατοι πορεύεσθαι, καὶ τὰς ἁμάξας τὰς ἑαυτῶν καὶ τοὺς οἰκέτας ὑστάτους εἶχον. στρατεύονται γὰρ δὴ οἱ κατὰ τὴν ᾿Ασίαν ἔχοντες οἱ πολλοὶ μεθ' ὧνπερ καὶ οἰκοῦσι· καὶ τότε δὴ ἐστρατεύοντο οὕτως οἱ ῾Υρκάνιοι. [3] Ἐννοηθέντες δὲ οἷά τε πάσχουσιν ὑπὸ τῶν ᾿Ασσυρίων καὶ ὅτι νῦν τεθναίη μὲν ὁ ἄρχων αὐτῶν, ἡττημένοι δ' εἶεν, φόβος δ' ἐνείη τῷ στρατεύματι, οἱ δὲ σύμμαχοι αὐτῶν ὡς ἀθύμως ἔχοιεν καὶ ἀπολείποιεν, ταῦτα ἐνθυμουμένοις ἔδοξεν αὐτοῖς νῦν καλὸν εἶναι ἀποστῆναι, εἰ θέλοιεν οἱ ἀμφὶ Κῦρον συνεπιθέσθαι. Καὶ πέμπουσιν ἀγγέλους πρὸς Κῦρον· ἀπὸ γὰρ τῆς μάχης τὸ τούτου ὄνομα μέγιστον ηὔξητο. [4] Οἱ δὲ πεμφθέντες λέγουσι Κύρῳ ὅτι μισοῖέν τε τοὺς ᾿Ασσυρίους δικαίως, νῦν τ', εἰ βούλοιτο ἰέναι ἐπ' αὐτούς, καὶ σφεῖς σύμμαχοι ὑπάρξοιεν καὶ ἡγήσοιντο· ἅμα δὲ πρὸς τούτοις διηγοῦντο τὰ τῶν πολεμίων ὡς ἔχοι, ἐπαίρειν βουλόμενοι μάλιστα στρατεύεσθαι αὐτόν. [5] Καὶ ὁ Κῦρος ἐπήρετο αὐτούς· 
- « Καὶ δοκεῖτε ἄν, » ἔφη, « ἔτι ἡμᾶς καταλαβεῖν αὐτοὺς πρὶν ἐν τοῖς ἐρύμασιν εἶναι; Ἡμεῖς μὲν γάρ, ἔφη, μάλα συμφορὰν τοῦτο ἡγούμεθα ὅτι ἔλαθον ἡμᾶς ἀποδράντες. »
Ταῦτα δ' ἔλεγε βουλόμενος αὐτοὺς ὡς μέγιστον φρονεῖν ἐπὶ σφίσιν. [6] Οἱ δὲ ἀπεκρίναντο ὅτι καὶ αὔριον, ἕωθεν εἰ εὔζωνοι πορεύοιντο, καταλήψοιντο· ὑπὸ γὰρ τοῦ ὄχλου καὶ τῶν ἁμαξῶν σχολῇ πορεύεσθαι αὐτούς· καὶ ἅμα, ἔφασαν, τὴν προτέραν νύκτα ἀγρυπνήσαντες νῦν μικρὸν προελθόντες ἐστρατοπέδευνται. [7] Καὶ ὁ Κῦρος ἔφη· 
- « Ἔχετε οὖν ὧν λέγετε πιστόν τι ἡμᾶς διδάσκειν ὡς ἀληθεύετε; »
- « ῾Ομήρους γ', » ἔφασαν, « ἐθέλομεν αὐτίκα ἐλάσαντες τῆς νυκτὸς ἀγαγεῖν· μόνον καὶ σὺ ἡμῖν πιστὰ θεῶν πεποίησο καὶ δεξιὰν δός, ἵνα φέρωμεν καὶ τοῖς ἄλλοις τὰ αὐτὰ ἅπερ ἂν αὐτοὶ λάβωμεν παρὰ σοῦ. »
[8] Ἐκ τούτου τὰ πιστὰ δίδωσιν αὐτοῖς ἦ μήν, ἐὰν ἐμπεδώσωσιν ἃ λέγουσιν, ὡς φίλοις καὶ πιστοῖς χρήσεσθαι αὐτοῖς, ὡς μήτε Περσῶν μήτε Μήδων μεῖον ἔχειν παρ' ἑαυτῷ. καὶ νῦν ἔστιν ἔτι ἰδεῖν ῾Υρκανίους καὶ πιστευομένους καὶ ἀρχὰς ἔχοντας, ὥσπερ καὶ Περσῶν καὶ Μήδων οἳ ἂν δοκῶσιν ἄξιοι εἶναι.
[9] Ἐπεὶ δ' ἐδείπνησαν, ἐξῆγε τὸ στράτευμα ἔτι φάους ὄντος, καὶ τοὺς ῾Υρκανίους περιμένειν ἐκέλευσεν, ἵνα ἅμα ἴοιεν. Οἱ μὲν δὴ Πέρσαι, ὥσπερ εἰκός, πάντες ἐξῇσαν, καὶ Τιγράνης ἔχων τὸ αὑτοῦ στράτευμα· [10] τῶν δὲ Μήδων ἐξῇσαν οἱ μὲν διὰ τὸ παιδὶ ὄντι Κύρῳ παῖδες ὄντες φίλοι γενέσθαι, οἱ δὲ διὰ τὸ ἐν θήραις συγγενόμενοι ἀγασθῆναι αὐτοῦ τὸν τρόπον, οἱ δὲ διὰ τὸ καὶ χάριν εἰδέναι ὅτι μέγαν αὐτοῖς φόβον ἀπεληλακέναι ἐδόκει, οἱ δὲ καὶ ἐλπίδας ἔχοντες, διὰ τὸ ἄνδρα φαίνεσθαι ἀγαθὸν καὶ εὐτυχῆ, καὶ μέγαν ἔτι ἰσχυρῶς ἔσεσθαι αὐτόν, οἱ δέ, ὅτε ἐτρέφετο ἐν Μήδοις, εἴ τι ἀγαθόν τῳ συνέπραξεν, ἀντιχαρίζεσθαι ἐβούλοντο· πολλοῖς δὲ πολλὰ διὰ φιλανθρωπίαν παρὰ τοῦ πάππου ἀγαθὰ διεπέπρακτο· πολλοὶ δ', ἐπεὶ καὶ τοὺς ῾Υρκανίους εἶδον καὶ λόγος διῆλθεν ὡς ἡγήσοιντο ἐπὶ πολλὰ ἀγαθά, ἐξῇσαν καὶ τοῦ λαβεῖν τι ἕνεκα. [11] Οὕτω δὴ ἐξῆλθον σχεδὸν ἅπαντες καὶ οἱ Μῆδοι πλὴν ὅσοι σὺν Κυαξάρῃ ἔτυχον σκηνοῦντες· οὗτοι δὲ κατέμενον καὶ οἱ τούτων ὑπήκοοι. Οἱ δ' ἄλλοι πάντες φαιδρῶς καὶ προθύμως ἐξωρμῶντο, ἅτε οὐκ ἀνάγκῃ ἀλλ' ἐθελούσιοι καὶ χάριτος ἕνεκα ἐξιόντες. 
[12] Ἐπεὶ δ' ἔξω ἦσαν, πρῶτον μὲν πρὸς τοὺς Μήδους ἐλθὼν ἐπῄνεσέ τε αὐτοὺς καὶ ἐπηύξατο μάλιστα μὲν θεοὺς αὐτοῖς ἵλεως ἡγεῖσθαι καὶ σφίσιν, ἔπειτα δὲ καὶ αὐτὸς δυνασθῆναι χάριν αὐτοῖς ταύτης τῆς προθυμίας ἀποδοῦναι. Τέλος δ' εἶπεν ὅτι ἡγήσοιντο μὲν αὐτοῖς οἱ πεζοί, ἐκείνους δ' ἕπεσθαι σὺν τοῖς ἵπποις ἐκέλευσε· καὶ ὅπου ἂν ἀναπαύωνται ἢ ἐπίσχωσι τῆς πορείας, ἐνετείλατο αὐτοῖς πρὸς αὑτὸν παρελαύνειν τινάς, ἵνα εἰδῶσι τὸ ἀεὶ καίριον. 
[13] Ἐκ τούτου ἡγεῖσθαι ἐκέλευε τοὺς ῾Υρκανίους. Καὶ οἳ ἠρώτων τί δέ; 
- « Οὐκ ἀναμενεῖς, » ἔφασαν, « τοὺς ὁμήρους ἕως ἂν ἀγάγωμεν, ἵνα ἔχων καὶ σὺ τὰ πιστὰ παρ' ἡμῶν πορεύῃ; »
Καὶ τὸν ἀποκρίνασθαι λέγεται· 
- « Ἐννοῶ γάρ, φάναι, ὅτι ἔχομεν τὰ πιστὰ ἐν ταῖς ἡμετέραις ψυχαῖς καὶ ταῖς ἡμετέραις χερσίν. Οὕτω γὰρ δοκοῦμεν περεσκευάσθαι ὡς ἢν μὲν ἀληθεύητε, ἱκανοὶ εἶναι ἡμᾶς εὖ ποιεῖν· ἢν δὲ ἐξαπατᾶτε, οὕτω νομίζομεν ἔχειν ὡς οὐχ ἡμᾶς ἐφ' ὑμῖν ἔσεσθαι, ἀλλὰ μᾶλλον, ἢν οἱ θεοὶ θέλωσιν, ὑμᾶς ἐφ' ἡμῖν γενήσεσθαι. Καὶ μέντοι, ἔφη, ὦ ῾Υρκάνιοι, ἐπείπερ φατὲ ὑστάτους ἕπεσθαι τοὺς ὑμετέρους, ἐπειδὰν ἴδητε αὐτούς, σημήνατε ἡμῖν ὅτι οἱ ὑμέτεροί εἰσιν, ἵνα φειδώμεθα αὐτῶν. »
[14] ἀκούσαντες δὲ ταῦτα οἱ ῾Υρκάνιοι τὴν μὲν ὁδὸν ἡγοῦντο ὥσπερ ἐκέλευε, τὴν δὲ ῥώμην τῆς ψυχῆς ἐθαύμαζον· καὶ οὔτε ᾿Ασσυρίους οὔτε Λυδοὺς οὔτε τοὺς συμμάχους αὐτῶν ἐφοβοῦντο, ἀλλὰ μὴ παντάπασιν ὁ Κῦρος μικράν τινα αὐτῶν οἴοιτο ῥοπὴν εἶναι καὶ προσόντων καὶ ἀπόντων.
[15] Πορευομένων δὲ ἐπεὶ νὺξ ἐπεγένετο, λέγεται φῶς τῷ Κύρῳ καὶ τῷ στρατεύματι ἐκ τοῦ οὐρανοῦ προφανὲς γενέσθαι, ὥστε πᾶσι μὲν φρίκην ἐγγίγνεσθαι πρὸς τὸ θεῖον, θάρρος δὲ πρὸς τοὺς πολεμίους. Ὡς δ' εὔζωνοί τε καὶ ταχὺ ἐπορεύοντο, εἰκότως πολλήν τε ὁδὸν διήνυσαν καὶ ἅμα κνέφᾳ πλησίον γίγνονται τοῦ τῶν ῾Υρκανίων στρατεύματος. [16] Ὡς δ' ἔγνωσαν οἱ ἄγγελοι, καὶ τῷ Κύρῳ λέγουσιν ὅτι οὗτοί εἰσιν οἱ σφέτεροι· τῷ τε γὰρ ὑστάτους εἶναι γιγνώσκειν ἔφασαν καὶ τῷ πλήθει τῶν πυρῶν· [17] Ἐκ τούτου πέμπει τὸν ἕτερον αὐτῶν πρὸς αὐτούς, προστάξας λέγειν, εἰ φίλοι εἰσίν, ὡς τάχιστα ὑπαντᾶν τὰς δεξιὰς ἀνατείναντας· συμπέμπει δέ τινα καὶ τῶν σὺν ἑαυτῷ καὶ λέγειν ἐκέλευσε τοῖς ῾Υρκανίοις ὅτι ὡς ἂν ὁρῶσιν αὐτοὺς προσφερομένους, οὕτω καὶ αὐτοὶ ποιήσουσιν. οὕτω δὴ ὁ μὲν μένει τῶν ἀγγέλων παρὰ τῷ Κύρῳ, ὁ δὲ προσελαύνει πρὸς τοὺς ῾Υρκανίους. 
[18] Ἐν ᾧ δ' ἐσκόπει τοὺς ῾Υρκανίους ὁ Κῦρος ὅ τι ποιήσουσιν, ἐπέστησε τὸ στράτευμα· παρελαύνουσι δὲ πρὸς αὐτὸν οἱ τῶν Μήδων προεστηκότες καὶ ὁ Τιγράνης καὶ ἐπερωτῶσι τί δεῖ ποιεῖν. Ὁ δὲ λέγει αὐτοῖς ὅτι τοῦτ' ἔστι τὸ πλησίον ῾Υρκανίων στράτευμα καὶ οἴχεται ὁ ἕτερος τῶν ἀγγέλων πρὸς αὐτοὺς καὶ τῶν ἡμετέρων τις σὺν αὐτῷ, ἐροῦντες, εἰ φίλοι εἰσίν, ὑπαντιάζειν τὰς δεξιὰς ἀνατείναντας πάντας. Ἢν μὲν οὖν οὕτω ποιῶσι, δεξιοῦσθέ τε αὐτοὺς καθ' ὃν ἂν ᾖ ἕκαστος καὶ ἅμα θαρρύνετε· ἢν δὲ ὅπλα αἴρωνται ἢ φεύγειν ἐπιχειρῶσι, τούτων, ἔφη, εὐθὺς δεῖ πρώτων πειρᾶσθαι μηδένα λιπεῖν. [19] Ὅ μὲν τοιαῦτα παρήγγειλεν. 
Οἱ δὲ ῾Υρκάνιοι ἀκούσαντες τῶν ἀγγέλων ἥσθησάν τε καὶ ἀναπηδήσαντες ἐπὶ τοὺς ἵππους παρῆσαν τὰς δεξιάς, ὥσπερ εἴρητο, προτείνοντες· οἱ δὲ Μῆδοι καὶ Πέρσαι ἀντεδεξιοῦντό τε αὐτοὺς καὶ ἐθάρρυνον. [20] Ἐκ τούτου δὴ ὁ Κῦρος λέγει· 
- « Ἡμεῖς μὲν δή, ὦ ῾Υρκάνιοι, ἤδη ὑμῖν πιστεύομεν· καὶ ὑμᾶς δὲ χρὴ πρὸς ἡμᾶς οὕτως ἔχειν. τοῦτο δ', ἔφη, πρῶτον ἡμῖν εἴπατε πόσον ἀπέχει ἐνθένδε ἔνθα αἱ ἀρχαί εἰσι τῶν πολεμίων καὶ τὸ ἁθρόον αὐτῶν. »
Οἱ δ' ἀπεκρίναντο ὅτι ὀλίγῳ πλέον ἢ παρασάγγην.
[21]