PLAUTE
Miles gloriosus - Le soldat fanfaron
| PERSONAE
PYRGOPOLINICES, miles. ARGUMENTUM I Meretricem ingenuam deperibat mutuo ARGUMENTUM II Meretricem Athenis Ephesum miles avehit. |
PERSONNAGES
PYRGOPOLINICE, militaire. ARGUMENT I Une courtisane, libre par sa naissance, et un jeune Athénien,
s'aimaient éperdument. Le jeune homme s'en alla en ambassade à Naupacte.
Un militaire fait connaissance de la belle, et la transporte à Éphèse,
malgré elle. L'esclave de l'Athénien se met en mer pour instruire son
maître; mais il est pris, et l'on fait don du captif au militaire. Il
écrit à son maître de venir à Éphèse; le jeune homme accourt, et il
se loge dans une maison voisine, chez un hôte de son père. L'esclave
fait un trou dans un mur mitoyen, afin de ménager une communication
secrète entre les deux amants. Il invente à l'amoureuse une soeur
jumelle; ensuite l'hôte lui prête sa cliente pour le seconder en
agaçant le militaire. Le sot se laisse prendre, il espère épouser; il
donne congé à sa maîtresse, et il se fait étriller comme adultère. ARGUMENT II Un militaire enlève d'Athènes une courtisane, et l'emmène à
Éphèse. L'esclave de l'amant veut annoncer cette nouvelle à son
maître, qu'une ambassade occupait en pays étranger; mais il est pris en
mer lui-même, et on le donne au militaire. Cependant il fait venir
d'Athènes son maître, et perce un mur mitoyen secrètement, pour
permettre aux deux amants de se voir. Mais, du haut d'un toit, un gardien
les aperçoit comme ils se tenaient embrassés. Toutefois, le sot est
dupé; on lui persuade que c'est une autre femme qu'il a vue. Palestrion
engage aussi le Militaire à congédier sa maîtresse, en lui disant que
la femme d'un vieillard voisin a le désir de l'épouser. Le fat demande
lui-même la séparation, et comble la belle de présents. Surpris dans la
maison du vieillard, on le condamne comme adultère.
|
| I.i PYRGOPOLINICES Curate, ut splendor meo sit clupeo clarior, quam solis radii esse olim quom sudum'st solent : ut, ubi usus veniat, contra conserta manu, praestringat oculorum aciem in acie hostibus. Nam ego hanc machaeram mihi consolari volo, 5 ne lamentetur, neve animum despondeat ; quia se iam pridem feriatam gestitem, quae misera gestit fartum facere ex hostibus. Sed ubi Artotrogus hic est? ARTOTROGUS Stat propter virum fortem atque fortunatum, et forma regia; 10 tum bellatorem. Mars haud ausit dicere, neque aequiperare suas virtutes ad tuas. PYRGOPOLINICES Quemne ego servavi in campis Curculionieis, ubi Bombomachides Clutomistaridysarchides erat imperator summus, Neptuni nepos? 15 ARTOTROGUS Memini, nempe illum dicis cum armis aureis, quoius tu legiones difflavisti spiritu, quasi ventus folia, aut paniculum tectoriam. PYRGOPOLINICES Istuc quidem, edepol, nihil est. ARTOTROGUS Nihil, hercle hoc, quidem, prae ut alia dicam... tu quae numquam feceris. 20 Periuriorem hoc hominem si quis viderit, aut gloriarum pleniorem quam illic est, me sibi habeto, ego me mancupio dabo; nisi unum, epityra estur insanum bene. PYRGOPOLINICES Ubi tu es? ARTOTROGUS Eccum : edepol, vel elephanto in India, 25 quo pacto pugno praefregisti bracchium ? PYRGOPOLINICES Quid, bracchium? ARTOTROGUS Illud dicere volui, femur. PYRGOPOLINICES At indiligenter iceram. ARTOTROGUS Pol, si quidem connisus esses, per corium, per viscera perque os elephanti transmineret bracchium. 30 PYRGOPOLINICES Nolo istaec heic nunc. ARTOTROGUS Ne, hercle, operae pretium quidem'st mihi te narrare, tuas qui virtutes sciam. Venter creat omneis hasce aerumnas auribus peraurienda sunt, ne dentes dentiant, et adsentandum'st quidquid hic mentibitur. 35 PYRGOPOLINICES Quid illuc quod dico? ARTOTROGUS Hem, scio iam quid vis dicere. Factum'st, hercle; memini fieri. PYRGOPOLINICES Quid id est? ARTOTROGUS Quidquid est. PYRGOPOLINICES Habes tabellas ? ARTOTROGUS Vis rogare? habeo, et stilum. PYRGOPOLINICES Facete advortis animum tuom ad animum meum. ARTOTROGUS Gnovisse mores tuos me meditate decet 40 curamque adhibere, ut praevolat mihi quo tu velis. PYRGOPOLINICES Ecquid meministi? ARTOTROGUS Memini, centum in Cilicia et quinquaginta, centum Scytholatroninidae, triginta Sardi, sexaginta Macedones sunt homines quos tu obcidisti uno die. 45 PYRGOPOLINICES Quanta istaec hominum summa'st? ARTOTROGUS Septem milia. PYRGOPOLINICES Tantum esse oportet. recte rationem tenes. ARTOTROGUS At nullos habeo scribtos; sic memini tamen. PYRGOPOLINICES Edepol, memoria'st optuma. ARTOTROGUS Offa me monet. PYRGOPOLINICES Dum talem facies, qualem adhuc, adsiduo edis, 50 communicabo semper te mensa mea. ARTOTROGUS Quid ? in Cappadocia, ubi tu quingentos simul, ni hebes machaera foret, uno ictu occideras? PYRGOPOLINICES At peditastelli quia erant, sivi viverent. ARTOTROGUS Quid tibi ego dicam, quod omneis mortales sciunt, 55 Pyrgopolynicem te unum in terra vivere virtute, et forma, et factis invictissumis? Amant te omneis mulieres, neque iniuria, qui sis tam pulcher; vel illae, quae here pallio me reprehenderunt. PYRGOPOLINICES Quid here dixerunt tibi? 60 ARTOTROGUS Rogitabant: hicine Achilles est, inquit tibi ? imo eius frater, inquam; est. Innuit altera : ergo, mecastor, pulcher est, inquit mihi, et liberalis. Vide, caesaries quam decet ! Ne illae sunt fortunatae, quae cum isto cubant ? 65 PYRGOPOLINICES Ita ne aiebant tandem ! ARTOTROGUS Quae me ambae obsecraverint, ut te hodie quasi pompam illa praeterducerem? PYRGOPOLINICES Nimia est miseria nimi' polchrum esse hominem. ARTOTROGUS Imo ita'st. Molestae sunt, orant, ambiunt, obsecrant videre ut liceat : ad sese arcessi iubent, 70 ut tuo non liceat dare operam negotio. PYRGOPOLINICES Videtur tempus esse, ut eamus ad forum; ut in tabellis quos consignavi heic heri latrones, ibus denumerem stipendium. Nam rex Seleucus me opere oravit maxumo, 75 ut sibi latrones cogerem et conscriberem. Regi hunc diem mihi operam decretum'st dare. ARTOTROGUS Age eamus ergo. PYRGOPOLINICES Sequimini, satellites. |
LE MILITAIRE
FANFARON PYRGOPOLINICE |
| II. i PALAESTRIO Mihi ad enarrandum hoc argumentum'st comitas. Si ad auscultandum vostra erit benignitas. 80 Qui autem auscultare nolet, exsurgat foras, ut sit ubi sedeat ille, qui auscultare volt. Nunc, qua adsedistis causa in festivo loco, comoediai quam nos acturi sumus, et argumentum et nomen vobis eloquar. 85 Alazon Graece huic nomen est comoediae, id nos Latine Gloriosum dicimus. Hoc oppidum Ephesu'st : illest Miles meus herus, qui hinc ad forum abiit, gloriosus, inpudens, stercoreus, plenus periuri atque adulteri. 90 Ait sese ultro omneis mulieres sectarier, is deridiculu'st, quaqua incedit, omnibus. Itaque heic meretrices, labiis dum ductant eum, maiorem partem videas valgis saviis. Nam ego haud diu apud hunc servitutem servio. 95 Id volo vos scire, quomodo ad hunc devenerim in servitutem, ab eo quoi servivi prius. Date operam : nam nunc argumentum exordiar. Erat herus Athenis mihi adulescens optumus. Is amabat meretricem matre Athenis Atticis, 100 et illa illum contra, qui est amor cultu optumus. Is publice legatus Naupactum fuit, magnai rei publicai gratia. Interibi hic miles forte Athenas advenit ; insinuat sese ad illam amicam mei heri. 105 Occepit eius matri subpalparier vino, ornamentis, opiparisque obsoniis, itaque intimum ibi se Miles apud lenam facit. Ubi primum evenit militi huic obcasio, sublinit os illi lenae, matri mulieris 110 quam herus meus amabat : nam is illius filiam coniicit in navem Miles, clam matrem suam, eamque huc invitam mulierem in Ephesum advehit. Ego quantum vivos possum mihi navem paro, ubi amicam herilem Athenis avectam scio;115 inscendo, ut eam rem Naupactum ad herum nunciem. Ubi sumus provecti in altum, id quod volunt, capiunt, praedones navem illam ubi vectus fui. Prius perii, quam ad herum veni, quo ire obcoeperam ille, qui me cepit, dat me huic dono Militi. 120 Hic postquam in aedeis me ad se duxit domum, video illam amicam herilem, Athenis quae fuit. Ubi contra adspexit me, oculis mihi signum dedit, ne se adpellarem : deinde, postquam obcasio'st, conqueritur mecum mulier fortunas suas. 125 Ait sese Athenas fugere cupere ex hac domu, sese illum amare meum herum, Athenis qui fuit; neque peius quemquam odisse, quam istum Militem. Ego, quoniam inspexi mulieris sententiam, cepi tabellas, consignavi clanculum; 130 dedi mercatori quoidam qui ad illum deferat meum herum, qui Athenis fuerat, qui hanc amaverat, ut is huc veniret. is non sprevit nuntium; nam et venit, et is in proxumo heic devortitur apud suom paternum hospitem, lepidum senem. 135 Itaque illi amanti suo hospiti morem gerit, nosque opera consilioque adhortatur, iuvat. Itaque ego paravi heic intus magnas machinas, qui amanetis una inter se facerem convenas : nam unum conclave, concubinae quod dedit 140 Miles, quo nemo nisi eapse inferret pedem, in eo conclavi ego perfodi parietem, qua commeatus clam esset hinc huc mulieri. Et sene sciente hoc feci: is consilium dedit. Nam meus conservos est homo haud magni preti, 145 quem concubinae miles custodem addidit. Ei nos facetis fabricis et doctis dolis glaucomam ob oculos obiciemus : eumque ita faciemus ut, quod viderit, non viderit. Et mox, ne erretis, haec duarum hodie vicem 150 et heic et illeic mulier feret imaginem : atque eadem erit, verum alia esse adsimulabitur. Ita sublinetur os custodi mulieris. Sed foris concrepuit hinc a vicino sene. Ipse exit: hic ille est lepidus, quem dixi, senex. 155 |
ACTE II, 1 PALESTRION, seul. J'aurai l'obligeance d'expliquer le sujet de cette pièce, si vous avez la complaisance de me prêter attention. Que celui qui ne veut pas écouter se lève et sorte, pour laisser place à qui veut entendre. Maintenant, puisque vous êtes venus prendre séance dans cette joyeuse enceinte pour la comédie que nous allons représenter, je vous en dirai le titre et le sujet. Elle s'appelle en grec Alazôn; en notre langue latine, le Fanfaron. Cette ville se nomme Éphèse; le Militaire qui vient de se rendre à la place, c'est mon maître, un fanfaron sans pudeur, un amas d'ordures, un tas de mensonge et d'adultère. Toutes les femmes, à l'entendre, courent après lui; mais il n'a qu'à se montrer pour leur servir à toutes de risée. Aussi, les courtisanes de la ville, qui lui envoient sans cesse des baisers, en ont, pour la plupart, les lèvres de travers. Or, il n'y a pas longtemps que je sers chez lui : je veux que vous sachiez comment je suis tombé en sa possession, après avoir été esclave ailleurs. Soyez attentifs, je vais faire l'exposition. J'étais serviteur dans Athènes d'un honnête et digne jeune homme, qui aimait une courtisane née d'une mère athénienne; elle lui rendait tendresse pour tendresse, ce qu'il y a de mieux en amour. Le jeune homme alla en ambassade à Naupacte pour une affaire importante de la République. Sur ces entrefaites, arrive par hasard dans Athènes le Militaire. Il s'introduit auprès de la maîtresse de mon maître; il gagne les bonnes grâces de la mère par le vin, les cadeaux, les mets friands, et devient ainsi intime chez la vieille courtisane. Le traître n'attendait que l'occasion de faire pièce à cette femme. Un beau jour il lui dérobe la jeune fille aimée de mon maître, la jette en secret sur un bateau, et la transporte malgré elle à Éphèse. Moi, sans perdre un moment, je me procure un navire, dès que j'apprends qu'on a enlevé d'Athènes la bonne amie de mon maître, et je m'embarque pour lui porter à Naupacte la triste nouvelle. Mais à peine avons-nous gagné la pleine mer, des pirates nous attendaient; ils prennent notre navire, et me voilà perdu en chemin avant d'avoir rejoint mon maître. Le corsaire qui m'avait capturé me donne en présent au Militaire. Celui-ci m'emmène chez lui. Que vois-je en y arrivant? celle que mon maître eut pour maîtresse dans Athènes. De son côté, dès qu'elle m'aperçoit, ses yeux me font signe de ne point lui parler. Ensuite, à la première occasion, elle me conte son aventure. Elle désire, dit-elle, s'enfuir de cette maison et revoir Athènes : elle aime toujours mon maître, l'Athénien d'antan; et il n'y a personne au monde qu'elle déteste à l'égal de ce soldat. Moi, voyant de quels sentiments elle est animée, je prends des tablettes, j'écris une lettre en secret, et je la donne à un marchand pour qu'il la remette à mon maître, celui d'Athènes, le premier amant. Je lui mandais de venir; mes avis ne furent pas négligés :il est venu et il demeure ici (désignant la maison de Périplécomène), chez le voisin, un hôte de son père, un aimable vieillard, qui se montre compatissant pour les peines amoureuses de son hôte. Aussi est-il le premier à nous encourager, nous aide-t-il de ses conseils et de ses bons offices. J'ai donc monté là, chez nous, des machines hardies pour procurer à nos amants des tête-à-tête. Dans l'appartement que le Militaire a donné à sa maîtresse, où il ne permet qu'à elle seule de mettre le pied, j'ai percé la muraille, afin d'ouvrir un passage à la belle. A tout cela le vieillard a consenti; c'est lui-même qui en a donné l'idée. J'ai un camarade d'esclavage, pauvre espèce que le Militaire a chargé de surveiller celle qu'il aime. Nous saurons, par nos ingénieux stratagèmes et nos ruses adroites, lui étendre une taie sur les yeux; et nous ferons si bien, que tout ce qu'il verra il ne l'aura point vu. Bientôt, pour que vous ne vous y trompiez pas, notre amoureuse fera un double rôle; elle se montrera en personne et ici (désignant la maison du Militaire) et là (indiquant celle de Périplécomène) ; ce sera toujours la même; mais elle se donnera pour une autre. Nous barbouillerons ainsi la face au gardien. Mais j'entends la porte du voisin qui crie; c'est lui qui sort. Voilà l'aimable vieillard dont je parlais. |
| II.ii PERIPLECOMENES Nisi, hercle, defregeritis talos, posthac quemque in tegulis videritis alienum; ego vostra faciam latera lorea. Mihi quidem iam arbitri vicini sunt, meae quid fiat domi; ita per inpluvium intro spectant. Nunc adeo edico omnibus; quemque a Milite hoc videritis hominem in nostris tegulis, 160 extra unum Palaestrionem, huc deturbatote in viam. Quod ille gallinam aut columbam se sectari aut simiam dicat, disperistis ni usque ad mortem male mulcassitis, atque adeo, ut ne legi fraudem faciant aleariae, adcuratote, ut sine talis domi agitent convivium. 165 PALAESTRIO Nescio quid malefactum a nostra huic familia est quantum audio; ita hic senex talos elidi iussit conservis meis. Sed me excepit: nihili facio, quid illis faciat caeteris. Adgrediar hominem : estne advorsum est quasi ? quid agis, Periplectomene? PERIPLECOMENES Haud multos homines, si optandum fuerit, 170 nunc videre et convenire quam te mavellem. PALAESTRIO Quid est? quid tumultuas cum nostra familia? PERIPLECOMENES Obcisi sumus. PALAESTRIO Quid negoti'st? PERIPLECOMENES Res palam'st. PALAESTRIO Quae res palam'st? PERIPLECOMENES De tegulis modo nescio quis inspectavit vestrarum familiarium per nostrum impluvium intus apud nos Philocomasium atque hospitem 175 osculanteis. PALAESTRIO Quis homo id vidit? PERIPLECOMENES Tuos conservo'st. PALAESTRIO Quis is homo est? PERIPLECOMENES Nescio, ita abripuit repente sese subito. PALAESTRIO Suspicor... me periisse. PERIPLECOMENES Ubi abiit, conclamo: heus quid agis tu, inquam in tegulis? ille, mihi abiens ita respondit :se sectari simiam. PALAESTRIO Vae mihi misero, quoi pereundum'st propter nihili bestiam. 180 Sed Philocomasium heicine etiam nunc est? PERIPLECOMENES Quom exibam, heic erat. PALAESTRIO Sis, iube transire huc, quantum possit; se ut videant domi familiareis, nisi quidem illa nos volt, qui servi sumus, propter amorem suom omnes crucibus contubernaleis dari. PERIPLECOMENES Dixi ego istuc; nisi quid aliud vis. PALAESTRIO Volo : hoc ei dicito, 185 profecto ut ne quoquam de ingenio degrediatur muliebri, 185a earumque artem et disciplinam obtineat et colerem. PERIPLECOMENES Quemadmodum? PALAESTRIO Ut eum, qui se heic vidit, verbis vincat, ne is se viderit. Siquidem centiens heic visa sit, tamen infitias eat, os habet, linguam, perfidiam, malitiam, atque audaciam, confidentiam, confirmitatem, fraudulentiam : 189a qui arguet se, eum contra vincat iureiurando suo. Domi habet animum falsiloquom, falsificum, falsiiurium : domi dolos, domi delenifica facta, domi fallacias. Nam mulier olitori numquam subplicat, si qua est mala; domi habet hortum et condimenta ad omneis mores maleficos. PERIPLECOMENES Ego istae, si erit heic, nunciabo. Sed quid est, Palaestrio, 195 quod volutas tute tecum in corde? PALAESTRIO Paulisper tace, dum ego mihi consilia in animum convoco, et dum consulo quid agam, quem dolum doloso contra conservo parem, qui illam heic vidit osculantem; id visum ut ne visum siet. PERIPLECOMENES Quaere; ego hinc abscessero abs te huc interim. Illuc sis vide, 200 quemadmodum adstitit, severo fronte curans cogitans. Pectus digitis pultat, cor, credo, evocaturu'st foras. Ecce avortit, nixus laeva, in femine habet laevam manum, dextera digitis rationem computat, ferit femur dexterum vehementer icit; quod agast, aegre subpetit. 205 Concrepuit digitis: laborat, crebro conmutat status. Eccere autem capite nutat. Non placet quod reperit. Quidquid est, incoctum non expromet, bene coctum dabit. Ecce autem aedificat: columnam mento subfulsit suo. Apage, non placet profecto mi illa inaedificatio; 210 Nam os columnatum poetae esse indaudivi barbaro, quoi bini custodes semper totis horis adcubant. Euge, euscheme hercle adstitit et dulice et comoedice : numquam hodie quiescet, priusquam id, quod petit perfecerit. Habet opinor. Age, si quid agis, vigila, ne somno stude; 215 nisi quidem heic agitare mavis varius virgis vigilias. Tibi ego dico : anferiatus vestis. Heuste adloquor, Palaestrio: vigila inquam; expergiscere, inquam; lucet hoc inquam. PALAESTRIO Audio. PERIPLECOMENES Viden' hosteis tibi adesse, tuoque tergo obsidium? Consule, adripe opem auxiliumque ad hanc rem: propere hoc, non placide decet. 220 Antemoeni aliquo saltu circumduce exercitum, coge in obsidium perduellis, nostris praesidium para. Untercludito inimicis conmeatum, tibi moeni viam, qua cibatus conmeatusque ad te et legiones tuas tuto possit pervenire: hanc rem age; res subitaria'st. 225 Reperi, conminiscere, cedo calidum consilium cito; quae heic sunt visa, ut visa ne sint, facta infecta ne sient. Magnam illeic, homo, rem incipissit, magna munit moenia. Tute hoc si unus recipere ad te dicis, confidentia'st nos inimicos profligare posse. PALAESTRIO Dico et recipio 230 ad me. PERIPLECOMENES Et ego impetrare dico id quod petis. PALAESTRIO At te Iuppiter bene amet. PERIPLECOMENES Aut inparte mici pare, quod commentu's. PALAESTRIO Tace, dum in regionem astutiarum mearum te induco, ut scias iuxta mecum mea consilia. PERIPLECOMENES Salva sumes indidem. PALAESTRIO Herus meus elephanti corio circumtentu'st, non suo, 235 neque habet plus sapientiae, quam lapis. PERIPLECOMENES Egomet istuc scio. PALAESTRIO Nunc sic rationem incipisso, hanc instituam astutiam, ut Philocomasio hanc sororem geminam germanam alteram dicam Athenis advenisse cum amatore aliquo suo, tam similem, quam lacte lacti est. Apud te eos heic devortier 240 dicam hospitio. PERIPLECOMENES Euge, euge, lepide; laudo conmentum tuum. PALAESTRIO Ut si illeic concriminatus siet advorsum Militem meus conservos, eam vidisse hic cum alieno osculari eam, arguam vidisse apud te contra conservom meum cum suo amatore amplexantem atque osculantem. PERIPLECOMENES Imo optume. 245 Idem ego dicam, si me exquaeret Miles. PALAESTRIO Sed simillumas dicito esse; et Philocomasio id praecipiendum'st, ut sciat, ne titubet, si quaeret ex ea Miles. PERIPLECOMENES Nimis doctum dolum ! sed si ambas videre in uno Miles concilio volet, quid agimus? PALAESTRIO Facile'st ! trecentae possunt causae conligi: 250 non domi'st, abiit ambulatum, dormit, ornatur, lavat, prandet, potat, obcupata'st, operae non est, non potest. Quantumvis prolationum, dum modo nunc prima via inducamus, vera ut esse credat quae mentibimur. PERIPLECOMENES Placet, ut dicis. PALAESTRIO Intro abi ergo, et si istei est mulier, eam iube 255 cito domum transire, atque hae ei dice monstra; praecipe, ut teneat consilia nostra, quemadmodum exorsi sumus de gemina sorore. PERIPLECOMENES Docte tibi illam perdoctam dabo. Numquid aliud? PALAESTRIO Intro ut abeas. PERIPLECOMENES Abeo. PALAESTRIO Et quidem ego ibo domum Atque hominem investigando operam huic dissimulabiliter dabo, 260 qui fuerit conservos, qui hodie sit sectatus simiam. Nam ille non potuit, quin sermone suo aliquem familiarium participaverit de amica heri, sese vidisse eam heic in proxumo osculantem cum alieno adulescentulo. Gnovi morem egomet ; tacere nequeo solus quod scio. 265 Si invenio qui vidit, ad eum vineas pluteosque agam. Res parata'st, vi pugnandoque hominem capere certa re'st. Si ita non reperio, ibo odorans quasi canis venaticus, usque donec persecutus volpem ero vestigiis. Sed fores crepuerunt nostrae; ego voci moderabor meae. 270 Nam illic est Philocomasio custos meus conservos, atque it foras. |
II, 2 PÉRIPLÉCOMÈNE, PALESTRION PÉRIPLÉCOMÈNE (à
ses gens) |
| II.iii SCELEDRUS Nisi quidem ego hodie ambulavi dormiens in tegulis, certo, edepol, scio me vidisse heic proxumae viciniae Philocomasium herilem amicam sibi alium quaerere. PALAESTRIO Hic illam vidit osculantem, quantum hunc audivi loqui. 275 SCELEDRUS Quis hic est? PALAESTRIO Tuos conservos. Quid agis, Sceledre? SCELEDRUS Te, Palaestrio, volup'st convenisse. PALAESTRIO Quid iam? aut quid negotis, fac sciam. SCELEDRUS Metuo. PALAESTRIO Quid metuis? SCELEDRUS Ne, hercle, hodie, quantum heic familiarium'st, maxumum in malum cruciatum insiliamus. PALAESTRIO Tu sali solus; nam ego istam insulturam et desulturam nil moror. 280 SCELEDRUS Nescis tu fortasse, apud nos facinus quod gnatum'st novom. PALAESTRIO Quod id est facinus? SCELEDRUS Impudicum. PALAESTRIO Tute sci soli tibi, mihi ne dixis, scire nolo. SCELEDRUS Non enim faciam, quin scias. simiam hodie sum sectatus nostram in horum tegulis. PALAESTRIO Edepol, Sceledre, homo sectatu's nihili nequam bestiam. 285 SCELEDRUS Di te perdant. PALAESTRIO Te istuc aequom, quoniam obcepisti, eloqui. SCELEDRUS Forte fortuna per impluvium huc despexi in proxumum; atque ego illi adspicio osculantem Philocomasium cum altero nescio quo adulescente. PALAESTRIO Quod ego, Sceledre, scelus ex te audio? SCELEDRUS Profecto vidi. PALAESTRIO Tuten'? SCELEDRUS Egomet duobus his oculis meis. 290 PALAESTRIO Abi, non verisimile dicis, neque vidisti. SCELEDRUS Num tibi lippus videor? PALAESTRIO Medicum istuc tibi melius percontarier. Verum enim tu istam, si te di ament, temere haud tollas fabulam. Tuis nunc cruribus capitique fraudem capitalem hinc creas. Nam tibi iam, ut pereas, paratum'st dupliciter, nisi subprimis 295 tuom stultiloquium. SCELEDRUS Qui vero dupliciter? PALAESTRIO Dicam tibi. Primumdum, si falso insimulas Philocomasium, hoc perieris; iterum, si id verum'st, tu ei custos additus perieris. SCELEDRUS Quid fuat me, nescio: haec me vidisse ego certo scio. PALAESTRIO Pergin', infelix? SCELEDRUS Quid tibi vis dicam, nisi quod viderim? 300 Quin, etiam nunc intus heic in proxumo'st. PALAESTRIO Eho, an non domi'st? SCELEDRUS Vise, abi intro tute, nam ego mi iam nil credi postulo. PALAESTRIO Certum'st facere. SCELEDRUS Heic te obperiar; eadem illei insidias dabo, quam mox horsum ad stabulum iunix recipiat se a pabulo. Quid ego nunc faciam? custodem me illi miles tradidit. 305 Nunc si indicium facio, interii; si taceo, interii tamen, si hoc palam fuerit. Quid peius muliere aut audacius? Dum ego in tegulis sum, illa ex suo sex hospitio edit foras. Edepol, facinus fecit audax ! hoccine si Miles sciat !... Credo, hercle has, sustollat aedeis totas, atque hinc in crucem... 310 hercle, quidquid est, mussitabo potius, quam inteream male. Non ego possum, quae ipsa sese venditat, tutarier. PALAESTRIO Sceledre, Sceledre. Quis homo in terra est te alter audacior? quis magis dis inimicis gnatus, quam tu, atque iratis? SCELEDRUS Quid est? PALAESTRIO Iuben' tibi oculos ecfodiri, quibus id, quod nusquam hic vides? 315 SCELEDRUS Quid, nusquam? PALAESTRIO Non ego tuam empsim vitam vitiosa nuce. SCELEDRUS Quid negoti'st ! PALAESTRIO Quid negoti sit, rogas? SCELEDRUS Cur non rogem? PALAESTRIO Nonnetibi istam praetruncari linguam largiloquam iubes? SCELEDRUS Quamobrem iubeam? PALAESTRIO Philocomasium eccam domi, quam in proxumo vidisse aibas te osculantem atque amplexantem cum altero. 320 SCELEDRUS Mirum'st lolio victitare te, tam vili tritico. PALAESTRIO Quid iam? SCELEDRUS Quia luscitiosus. PALAESTRIO Verbero ! edepol, tu quidem caecus, non luscitiosus : nam illa quidem eccam domi. SCELEDRUS Quid, domi? PALAESTRIO Domi, hercle, vero. SCELEDRUS Abi, ludis me, Palaestrio. PALAESTRIO Tum mihi sunt manus inquinatae. SCELEDRUS Quidum? PALAESTRIO Quia ludo luto. 325 SCELEDRUS Vae capiti tuo. PALAESTRIO Tuo istuc, Sceledre, promitto fore, nisi oculos orationemque aliam commutas tibi. Sed fores concrepuerunt nostrae. SCELEDRUS At ego ilico observo foreis. Nam nihil est, qua hinc huc transire ea possit, nisi recto ostio. PALAESTRIO Quin domi eccam : nescio quae te, Sceledre, scelera suscitant. 330 SCELEDRUS Mihi ego video, mihi ego sapio, mihi ego credo plurumum; me homo nemo deterrebit, quin ea sit in his aedibus. Hic obsistam, ne imprudenti huc ea se subrepsit mihi. PALAESTRIO Meus illic homo est : deturbabo iam ego illum de pugnaculis. Vin' iam faciam, ut stultividum te fatearis? SCELEDRUS Age face. 335 PALAESTRIO Neque te quidquam sapere corde, neque oculis uti? SCELEDRUS Volo. PALAESTRIO Nempe tu isteic ais esse herilem concubinam? SCELEDRUS Atque arguo eam me vidisse osculantem heic intus cum alieno viro. PALAESTRIO Scin' tu nullum commeatum hinc esse a nobis? SCELEDRUS Scio. PALAESTRIO Neque solarium, neque hortum, nisi per impluvium? SCELEDRUS Scio. 340 PALAESTRIO Quid nunc, si ea domi'st, si facio, ut eam exire hinc videas domo ? Dignus es verberibus multis ! SCELEDRUS Dignus. PALAESTRIO Serva istas foreis, ne tibi clam se subterducat istinc, atque huc transeat. SCELEDRUS Consilium'st ita facere. PALAESTRIO Pede ego iam illam huc tibi sistam in viam. SCELEDRUS Agedum ergo, face. Volo scire, utrum ego id quod vidi, viderim 345 an illic faciat, quod facturum dicit, ut ea sit domi. Nam ego quidem meos oculos habeo, nec rogo utendos foris. sed hic illi subparasitatur semper, hic eae proxumu'st; primus ad cibum vocatur, primo pulmentum datur : nam illic noster est fortasse circiter triennium; 350 neque quoiquam, quam illi, in nostra melius famulo familia. Sed ego hoc quod ago, id me agere oportet, hoc observare ostium. Heic obsistam; hac quidem, pol, certo verba mihi numquam dabunt. |
II, 3 SCELEDRUS, PALESTRION SCELEDRUS |
| II.
iv PALAESTRIO Praecepta facito, ut memineris. PHILOCOMASIUM Totiens monere mirum'st. PALAESTRIO At metuo, ut satis sis subdola. PHILOCOMASIUM Cedo vel decem, docebo : 355 minime malas, ut sint malae, mihi sola equo superfit. PALAESTRIO Age nunc iam insiste in dolos : ego abs te procul recedam. Quid adstas, Sceledre? SCELEDRUS Hanc rem gero : habeo aureis, loquere quidvis. PALAESTRIO Credo ego istoc extemplo tibi esse eundum extra portam, dispessis manibus, patibulum quom habebis. SCELEDRUS Quamnam ob rem? 360 PALAESTRIO Respicedum ad laevam: quis illaec est mulier? SCELEDRUS Pro di inmortaleis, eri concubina'st haec quidem. PALAESTRIO Mihi quoque, pol, ita videtur. Age nunc iam, quando lubet. SCELEDRUS Quid agam? PALAESTRIO Peri perpropere. PHILOCOMASIUM Ubi iste est bonus servos qui probri me maxume innocentem falso insimulavit? PALAESTRIO Hem tibi : hic mihi dixit tibi quae dixi. 365 PHILOCOMASIUM Tun' me vidisse in proxumo heic, sceleste, ais osculantem? PALAESTRIO Atqui cum alieno adulescentulo, dixit. SCELEDRUS Dixi, hercle, vero. PHILOCOMASIUM Tun' me vidisti? SCELEDRUS Atque his quidem hercle oculis. PHILOCOMASIUM Carebis, credo, qui plus vident, quam quod vident. SCELEDRUS Numquam, hercle, deterrebor, quin viderim id quod viderim. PHILOCOMASIUM Ego stulta et mora multum, 370 quae cum hoc insano fabulem, quem, pol, ego capitis perdam. SCELEDRUS Noli minitari; scio crucem futuram mihi sepolcrum : ibi mei maiores sunt siti, pater, avos, proavos, abavos. Non possunt mihi minaciis tuis hisce oculi fodiri. Sd paucis verbis te volo, Palaestrio. Obsecro unde, 375 exit haec huc? PALAESTRIO Unde, nisi domo? SCELEDRUS Domo? PALAESTRIO Me vide. SCELEDRUS Te video. Nisi mirum'st facinus, quomodo haec hinc huc potuit transire ; nam certo neque solarium'st apud nos' neque hortus ullus' neque fenestra' nisi clatrata... nam certe ego te heic intus vidi. PALAESTRIO Pergin', sceleste, intendere, atque hanc arguere? PHILOCOMASIUM Ecastor, ergo 380 mi hau falsum evenit somnium, quod noctu hac somniavi. PALAESTRIO Quid somniasti? PHILOCOMASIUM Ego eloquar : sed amabo, advortite animum. Hac nocte in somnis mea soror gemina germana visa venisse Athenis in Ephesum cum suo amatore quodam : ei ambo hospitio huc in proxumum mihi devorti sunt visii. 385 SCELEDRUS Palaestrionis somnium narratur. PALAESTRIO Perge porro. PHILOCOMASIUM Ego laeta visa, quia soror venisset, propter eandem subpicionem maxumam sum visa sustinere : nam arguere in somnis me meus mihi familiaris visu'st me cum alieno adulescentulo, quasi nunc tu, esse osculatam, 390 quom illa osculata mea soror gemina esset suompte amicum. Ita me insimulatam perperam falsum esse somniavi. PALAESTRIO Satin' eadem vigilanti expetunt' quae in somnis visa memoras? heus, hercle, praesentia omnia ! abi intro, et conprecare. Narrandum ego istuc Militi censebo. PHILOCOMASIUM Facere certum'st, 395 neque me quidem patiar probri falso inpune insimulatam. SCELEDRUS Timeo quid rerum gesserim; ita dorsus totus prurit. PALAESTRIO Scin' te periisse? Nunc quidem'st domi certo SCELEDRUS Certa res est nunc nostrum observare ostium, ubi ubi'st. PALAESTRIO At, Sceledre, quaeso, ut ad id exemplum somnium quam simile somniavit, 400 atque ut tu subspicatus es eam vidisse osculantem ! SCELEDRUS Nescio quid credam egomet mihi iam, ita quod vidisse credo me id iam non vidisse arbitror. PALAESTRIO Nae tu, hercle, opinor, resipisces; si ad herum haec res pervenit, peristi polchre. SCELEDRUS Nunc demum experior, prius ob oculos mihi caliginem obstitisse. 405 PALAESTRIO Dudum edepol planum est id quidem, quae hic usque fuerit intus. SCELEDRUS Nihil habeo certi quid loquar: non vidi eam, etsi vidi. PALAESTRIO Ne tu, edepol, stultitia tua nos paene perdidisti. Dum te fidelem facere hero voluisti, absumptu's paene. Sed fores vicini proxumi crepuerunt : conticiscam. 410 |
II, 4 PALESTRION, PHILOCOMASIE (tous deux sortent de chez le militaire), SCELEDRUS PALESTRION (bas
à Philocomasie) |
| II.v PHILOCOMASIUM Inde ignem in aram, ut Ephesiae Dianae laeta laudes grateisque agam, eique ut Arabico fumificem odore amoene, quae me in locis Neptuniis templisque turbulentis servavit, saevis fluctibus ubi sum adflictata multum. SCELEDRUS Palaestrio, o Palaestrio. PALAESTRIO O Sceledre, Sceledre, quid vis? 415 SCELEDRUS Haec mulier, quae hinc exit modo, estne herilis concubina Philocomasium ? an non est ea? PALAESTRIO Hercle, opinor, ea videtur. Sed facinus mirum'st, quomodo haec hinc huc transire potuerit, siquidem ea'st. SCELEDRUS An dubium tibi est eam esse hanc? PALAESTRIO Ea videtur. Adeamus, adpellemus SCELEDRUS Heus, quid istuc est, Philocomasium? 420 quid tibi isetic hisce in aedibus debetur ? quid negoti'st? quid nunc taces? tecum loquor. PALAESTRIO Imo, edepol, tute tecum; nam haec nihil respondet. SCELEDRUS Te adloquor, viti probrique plena, quae circum vicinos vagas. PHILOCOMASIUM Quicum tu fabulare? SCELEDRUS Quicum, nisi tecum? PHILOCOMASIUM Quis tu homo es, aut mecum quid negoti'st ? 425 SCELEDRUS Men' rogas, hem, qui sim? PHILOCOMASIUM Quin ego hoc rogem, quod nesciam? PALAESTRIO Quis ego sum igitur, si hunc ignoras? PHILOCOMASIUM Mihi odiosus, quisquis es, et tu et hic. SCELEDRUS Non nos gnovisti? PHILOCOMASIUM Neutrum. SCELEDRUS Metuo maxume, PALAESTRIO Quid metuis? SCELEDRUS Enim ne nosmet perdiderimus uspiam. Nam nec te neque me gnovisse ait haec. PALAESTRIO Persectari heic volo, 430 Sceledre, nos nostri an alieni simus : ne dum quispiam nos vicinorum inprudenteis aliquis inmutaverit. SCELEDRUS Certe equidem noster sum. PALAESTRIO Et, pol ego. Quaeris tu, mulier, malum. Tibi ego dico, heus, Philocomasium. PHILOCOMASIUM Quae te intemperiae tenent, qui me perperam perplexo nomine adpelles? PALAESTRIO Eho, 435 quis igitur vocare? PHILOCOMASIUM Diceae nomen est. SCELEDRUS Iniuria'st falsum nomen possidere, Philocomasium, postulas. dikow es tu, non dikaÛa, et meo hro facis iniuriam. PHILOCOMASIUM Egon'? SCELEDRUS Tu. PHILOCOMASIUM Quae heri Athenis Ephesum adveni vesperi cum meo amatore, adulescente Atheniensi? PALAESTRIO Dic mihi, 440 quid heic tibi in Epheso est negoti? PHILOCOMASIUM Geminam germanam meam sororem esse indaudivi : eam veni quaesitum. SCELEDRUS Mala es. PHILOCOMASIUM Imo, ecastor, stulta multum, quae vobiscum fabuler. abeo. SCELEDRUS Abire non sinam te. PHILOCOMASIUM Mitte. SCELEDRUS Manifestaria'st, non omitto. PHILOCOMASIUM At iam crepabunt mihi manus, malae tibi : 445 nisi me omittis. SCELEDRUS Quid, malum, adstas : quin tenes altrinsecus? PALAESTRIO Nihil moror negotiosum mi esse tergum. qui scio an ista non sit Philocomasium, atque alia eius similis sit? PHILOCOMASIUM Mittis me, an non mittis? SCELEDRUS Imo vi atque invitam, ingratiis, nisi voluntate ibis, rapiam te domum. PHILOCOMASIUM Hosticum hoc mihi 450 domicilium'st, Athenis domus est atque herus. Ego istanc domum neque moror; neque vos, qui homines sitis, gnovi, neque scio. SCELEDRUS Lege agito: te nusquam mittam, nisi das firmatam fidem te huc, si omisero, intro ituram. PHILOCOMASIUM Vi me cogis, quisquis es. Do fidem, si omittis, istoc me intro ituram quo iubes. 455 SCELEDRUS Ecce omitto. PHILOCOMASIUM At ego abeo missa. SCELEDRUS Muliebri fecit fide. PALAESTRIO Sceledre, manibus amisisti praedam : tam east quam potis, nostra herilis concubina : vin' tu facere hoc strenue? SCELEDRUS Quid faciam? PALAESTRIO Adfer mihi machaeram huc intus. SCELEDRUS Quid facies ea? PALAESTRIO Intro rumpam recta in aedeis; quemque heic intus videro 460 cum Philocomasio osculantem, eum ego obtruncabo extempulo. SCELEDRUS Visane est ea esse? PALAESTRIO Imo, edepol, plane ea est. Sed quomodo dissimulabat. Abi, machaeram huc ecfer. SCELEDRUS Iam faxo heic erit. PALAESTRIO Neque eques, neque pedes profectost quisquam tanta audacia, qui aeque faciat confidenter quidquam, quam mulieres facunit. 465 Ut utrubique orationem docte divisit suam, ut sublinitur os custodi cauto conservo meo ! nimis beat quod conmeatus transtinet trans parietem. SCELEDRUS Heus, Palaestrio, machaera nihil opus. PALAESTRIO Quid iam, aut quid opu'st? SCELEDRUS Domi eccam erilem concubinam. PALAESTRIO Quid ? domi? SCELEDRUS In lecto cubat. 470 PALAESTRIO Edepol, nae tu tibi malam rem repperisti, ut praedicas. SCELEDRUS Quid iam? PALAESTRIO Quia hanc adtingere ausus mulierem heic in proxumo. SCELEDRUS Magis, hercle, metuo. PALAESTRIO Sed numquam quisquam faciet quin, soror ista sit gemina huius: eam pol tu osculantem hic videras. SCELEDRUS Et quidem palam est eam esse, ut dicis. Quid propius fuit, 475 quam ut perirem, si locutus essem hero? PALAESTRIO Ergo, si sapis, mussitabis. Plus oportet scire servom, quam loqui. Ego abeo a te, ne quid tecum consili conmisceam, atque apud hunc eo vicinum : tuae mihi turbae non placent. Herus si veniet, si me quaeret, heic ero; hinc me arcessito. 480 |
II, 5 PHILOCOMASIE, sortant de chez Périplécomène, PALESTRION, SCELEDRUS PHILOCOMASIE (à
quelqu'un dans la maison) |
| II.vi SCELEDRUS Satin' abiit ille, neque herile negotium plus curat, quasi non servitutem serviat ! Certo quidem illaec nostra intu'st in aedibus. Nam egomet cubantem eam modo obfendi domi. Certum'st nunc observationi operam dare. 485 PERIPLECOMENES Non, hercle, hisce homines me marem, sed feminam vicini rentur esse servi Militis: ita me ludificant. Meamne heic in via hospitam, quae heri huc Athenis cum hospite advenit meo, tractatam, et ludificatam, ingenuam et liberam? 490 SCELEDRUS Perii, hercle ! hisce ad me recta habet rectam viam. Metuo, illaec mihi res ne malo magno fuat, quantum hunc audivi facere verborum senem. PERIPLECOMENES Accedam ad hominem. Tun', Sceledre, heic, scelerum caput, meam ludificasti hospitam ante aedeis modo? 495 SCELEDRUS Vicine, ausculta, quaeso. PERIPLECOMENES Ego auscultem tibi? SCELEDRUS Expurgare volo me. PERIPLECOMENES Tun' te expurges mihi qui facinus tantum tamque indignum feceris? An quia latrocinamini, arbitramini quidvis licere facere vobis, verbero? 500 SCELEDRUS Licetne? PERIPLECOMENES At ita me di deaeque omneis ament, nisi mihi sudplicium virgeum de te datur longum diutinumque, a mane ad vesperum, quod meas confregisti imbricis et tegulas, ibi dum condignam te sectatus simiam, 505 quodque inde inspectavisti meum apud me hospitem amplexum amicam, quom osculabatur suam, quodque concubinam herilem insimulare ausus es probri, pudicam, meque summi flagiti, tum quod tractavisti hospitam ante aedeis meas. 510 Nisi mihi supplicium stimuleum de te datur, dedecoris pleniorem herum faciam tuum, quam magno vento plenum'st undarum mare. SCELEDRUS Ita sum coactus, Periplectomene, ut nesciam utrum me postulare prius tecum aequu'st, 515 nisi istaec non est haec, neque ipsa sit mihi, med expurgare haec tibi videtur aequius; sicut etiam nunc nescio quid viderim: ita est istaec huius similis nostrae tua, siquidem non eadem'st. PERIPLECOMENES Vise ad me intro, iam scies. 520 SCELEDRUS Licetne? PERIPLECOMENES Quin te iubeo : at placide gnoscita. SCELEDRUS Ita facere certum'st. PERIPLECOMENES Heus, Philocomasium, cito transcurre curriculo ad nos, ita negotium'st. post, quando exierit Sceledrus a nobis, cito transcurrito ad vos rursum curriculo domum. 525 Nunc, pol, ego metuo ne quid infuscaverit. Si hic non videbit mulierem, aperitur foris. SCELEDRUS Pro di immortaleis ! similiorem mulierem magisque eamdem, utpote quae non sit eadem, non reor 529-530 deos facere posse. PERIPLECOMENES Quid nunc? SCELEDRUS Conmerui malum. 531 PERIPLECOMENES Quid igitur? ean' est? SCELEDRUS Etsi ea est, non est ea. PERIPLECOMENES Vidistin' istam? SCELEDRUS Vidi, et illam et hospitem complexum atque osculantem. PERIPLECOMENES Ean' est? SCELEDRUS Nescio. PERIPLECOMENES Vin' scire plane? SCELEDRUS Cupio. PERIPLECOMENES Abi intro ad vos domum. 535 Continuo, vide sitne istaec vostra intus. SCELEDRUS Licet; polchre admonuisti : iam ego ad te exibo foras. PERIPLECOMENES Numquam, edepol, hominem quemquam ludificarier magis facete vidi, et magis miris modis. Sed eccum egreditur. SCELEDRUS Periplectomene, te obsecro 540 per deos atque homines, perque stultitiam meam, perque tua genua... PERIPLECOMENES Quid obsecras me? SCELEDRUS Inscitiae meae et stultitiae ignoscas. Nunc demum scio me fuisse excordem, caecum, incogitabilem; nam Philocomasium eccam intus. PERIPLECOMENES Quid nunc, furcifer, 545 vidistin' ambas? SCELEDRUS Vidi. PERIPLECOMENES Hrum exhibeas volo. SCELEDRUS Meruisse equidem me maxumum fateor malum, et tuae fecisse me hospitae aio iniuriam : sed meam esse herilem concubinam censui, quoi me custodem herus addidit Miles meus. 550 Nam ex uno puteo similior numquam poest aqua aquae sumi, quam haec est, atque ista hospita. Et me despexe ad te per impluvium tuum fateor. PERIPLECOMENES Quidni fateare, ego quod viderim? et ibi osculantem meum hospitem cum ista hospita 555 vidisti? SCELEDRUS Vidi, ut videretur cur negem quod viderim. Sed Philocomasium me vidisse censui. PERIPLECOMENES Ratune istic me hominem esse omnium minumi preti, si ego me sciente paterer vicino meo eam fieri apud me tam insignite iniuriam? 560 SCELEDRUS Nunc demum a me insipienter factum esse arbitror, quom rem cognosco : at non malitiose tamen feci. PERIPLECOMENES Imo indigne : nam hominem servom suos domitos habere oportet oculos et manus orationemque. SCELEDRUS Egone ? si post hunc diem 565 muttivero, etiam quod egomet certo sciam, dato excruciandum me : egomet me dedam tibi. Nunc hoc mihi ignoscas quaeso. PERIPLECOMENES Vincam animum meum, ne malitiose factum id esse abs te arbitrer. Ignoscam tibi istuc. SCELEDRUS At tibi di faciant bene. 570 PERIPLECOMENES Ne tu, hercle, si te di ament, linguam comprimes posthac; etiam illud, quod scies, nesciveris; nec videris, quod videris. SCELEDRUS Bene me mones. Ita facere certum'st. Sed satine oratu's? PERIPLECOMENES Abi. SCELEDRUS Numquid nunc aliud me vis? PERIPLECOMENES Ne me gnoveris. 575 SCELEDRUS Dedit hic mihi verba. quam benigne gratiam fecit, ne iratus esset. Scio quam rem gerat: ut Miles cum extemplo a foro adveniat domum, domi comprehendat : una hic et Palaestrio me habent venalem; sensi, et iamdudum scio. 580 Numquam, hercle, ex ista nassa ego hodie escam petam. Nam iam aliquo abfugiam, et me obcultabo aliquot dies, dum hae consilescunt turbae, atque irae leniunt. Verumtamen de me quidquid est, ibo hinc domum. Uni nunc satis populo inpio merui mali. 585 PERIPLECOMENES Illic hinc abscessit : sat, edepol, certo scio, occisam saepe sapere plus multo suem, quine id adimatur ne id, quod vidit viderit, nam illius oculi atque aureis atque opinio transfugere ad nos. Usque adhuc actum'st probe. 590 Nimium festivam mulier operam praehibuit. Redeo in senatum rusum : nam Palaestrio domi nunc apud me est, Sceledrus nunc autems foras. Frequens senatus poterit nunc haberier. Ibo intro; ne, dum absum, illei insortito fuant. 595 |
II, 6 SCELEDRUS, PÉRIPLÉCOMÈNE SCELEDRUS |
| III.i PALAESTRIO Cohibete intra limen etiam vos parumper, Pleusicles, sinite me prius perspectare, ne uspiam insidiae sient concilium quod habere volumus : nam opus est nunc tuto loco, unde inimicus ne quis nostri spolia capiat consili. Nam bene consultum, inconsultum'st, si id inimicis usui'st, 600 neque potest, quin, si id inimicis usui est, obsit mihi. Nam benum consultum subripitur saepissime, si minus cum cura aut cautella locus loquendi lectus est. Quippe si rescivere inimici consilium tuum, tuopte tibi consilio obcludunt linguam, et constringunt manus : 605 atque eadem quae illis voluisti facere, illi faciunt tibi. Sed speculabor, ne quis aut hinc aut ab laeva aut dextera nostro consilio venator adsit cum auritis plagis. Sterilis hinc prospectus usque ad ultimam plateam probe. Evocabo : heus Periplectomene et Pleusicles, progredimini. 610 PERIPLECOMENES Ecce nos tibi oboedienteis. PALAESTRIO Facile'st inperium in bonis. Sed volo scire, eodem consilio, quod intus meditati sumus, gerimus rem? PERIPLECOMENES Magis ad rem non potest esse utibile. PALAESTRIO Imo. Quid tibi, Pleusicles? PLEUSIDES Quodne vobis placeat, displiceat mihi? quis homo sit magis meus, quam tu es? PERIPLECOMENES Loquere lepide et conmode. 615 PALAESTRIO Pol ita decet hunc facere. PLEUSIDES At hoc me facinus miserum macerat, meumque cor corpusque cruciat. PERIPLECOMENES Quid id est, quod cruciat? cedo. PLEUSIDES Me tibi istuc aetatis homini facinora puerilia obicere, neque te decora neque tuis virtutibus; ea te expetere ex opibus summis mei honoris gratia, 620 mihique amanti ire opitulatum atque ea te facere facinora quae istaec aetas fugere facta magis quam sectari solet. Eam pudet me tibi in senecta obicere sollicitudinem. PALAESTRIO Novo modo tu, homo, amas; siquidem te quidquam quod faxis, pudet, nihil amas, umbra es amantum magis, quam amator, Pleusicles. 625 PLEUSIDES Hanccine aetatem exercere mei amoris gratia? PERIPLECOMENES Quid ais tu? itane tibi ego videor oppido Acherunticus tam capularis ? Tamne tibi diu videor vitam vivere? Nam equidem haud sum gnatus annos praeter quinquaginta et quattuor : clare oculis video, pernix sum manibus, pedibus mobilis. 630 PALAESTRIO Si albicapillus hic videtur, neutiquam ab ingenio senex. Inest in hoc amussitata sua sibi ingenua indoles. PLEUSIDES Pol, id quidem experior ita esse, ut praedicas, Palaestrio, nam benignitas quidem huius oppido adulescentuli'st. PERIPLECOMENES Imo, hospes, magis quom periclum facies, magis gnosces meam 635 comitatem erga te amantem. PLEUSIDES Quid opus gnota gnoscere? PERIPLECOMENES Ut apud te exemplum experiundi habeas, ne itas foris. Nam nisi qui ipse amavit, aegre amantis ingenium inspicit; et ego amoris aliquantum habeo humorisque etiam in corpore; 639-640 nequedum exarui ex amoenis rebus et voluptariis. 641 Vel cavillator facetus, vel conviva commodus item ero; neque ego oblocutor sum alteri in convivio. Incommoditate abstinere me apud convivas conmodo conmemini, et meae orationis iustam partem persequi, 645 et meam partem itidem tacere, quom aliena est oratio. Minume sputator, screator sum, itidem minime muccidus. Post, Ephesi sum gnatus, non enim in Apulis, non sum Animula. PALAESTRIO O lepidum senem, si quas memorat virtutes habet, atque equidem plane eductum in nutricatu Venerio. 650 PERIPLECOMENES Plus dabo, quam praedicabo ex me venustatis tibi. Neque ego umquam alienum scortum subigito in convivio, neque praeripio pulpamentum, neque praevorto poculum, neque per vinum umquam ex me exoritur discidium in convivio. Si quis ibi est odiosus, abeo domum, sermonem segrego. 655 Venerem, amorem, amoenitatemque adcubans exerceo. PALAESTRIO Tu quidem, edepol, omneis mores ad venustatem vacet. Cedo treis mihi homines aurichalco contra cum istis moribus. PLEUSIDES At quidem illuc aetatis qui sit, non invenies alterum lepidiorem ad omneis res nec qui amicus amico sit magis. 660 PERIPLECOMENES Tute me ut fateare faciam esse adulescentem moribus; ita apud omneis conparebo tibi res benefactis frequens. Opusne erit tibi advocato tristi, iracundo? ecce me. Opus leni? leniorem dices, quam mutum 'st mare, liquidiusculusque ero, quam ventus est favonius. 665 Vel hilarissimum convivam hinc indidem expromam tibi, pel primarium parasitum, atque obsonatorem optumum : tum ad saltandum non cinaedus malacus aeque est atque ego. PALAESTRIO Quid ad illas artis optassis, si optio eveniat tibi? PLEUSIDES Huius pro meritis ut referri pariter possit gratia, 670 tibique, quibus nunc me esse experior summae sollicitudini. At tibi tanto sumtui esse mihi molestum'st. PERIPLECOMENES Morus es. Nam in mala uxore atque inimico si quid sumas, sumtus est; in bono hospite atque amico, quaestus est, quod sumitur; et, quod in divinis rebus sumas sumptisapienti lucro est. 675 Deum virtute, est te unde hospitio abcipiam, apud me comiter. Es, bibe, animo obsequere mecum, atque onera te hilaritudine. Liberae sunt aedeis; liber sum autem ego: me volo libere. Nam mihi, deum virtute, dicam, propter divitias meas licuit uxorem dotatam genere summo ducere : 680 sed nolo mi oblatratricem in aedeis intromittere. PALAESTRIO Cur non vis? nam procreare liberos lepidum'st onus. PERIPLECOMENES Hercle vero, liberum esse te, id multo est lepidius. PALAESTRIO Tute homo et alteri sapienter potis es consulere, et tibi. PERIPLECOMENES Nam bona uxor, suave ductu'st, usquam si sit cuiquam gentium, 685 ubi ea possim invenire ? verum egone eam ducam domum, quae mihi numquam hoc dicat : Eme, mi vir, lanam, unde tibi pallium malacum et calidum conficiatur, tunicaeque hibernae bonae, ne algeas hac hieme (hoc numquam verbum ex uxore |