[I] Transacto punico bello, sequutum est macedonicum contra Philippum regem. Qquingentesimo et quinquagesimo primo anno ab Urbe condita. T. Quintius Flamininus adversum Philippum mittitur. Prospere rem gessit; pax ei data est his legibus: « ne Graeciae civitatibus, quas Romani contra eum defenderant, bellum inferret; ut captivos et transfugas redderet; quinquaginta solas naves haberet, reliquas Romanis daret; per annos decem quaterna millia pondo argenti praestaret, et obsidem daret filium suum Demetrium. » T. Quintius etiam Lacedaemoniis intulit bellum; ducem eorum Nabidem vicit, et, quibus voluit condicionibus in fidem accepit. Ingenti gloria duxit ante currum nobilissimos obsides, Demetrium, Philippi filium, et Armenen Nabidis.

[II] Transacto bello macedonico, sequutum est syriacum contra Antiochum regem P. Cornelio Scipione, M. Acilio Glabrione coss.. Huic Antiocho Annibal se junxerat; Carthaginem, patriam suam, metu, ne Romanis traderetur, relinquens. M. Acilius Glabrio in Achaia bene pugnavit : castra regis Antiochi nocturna pugna capta sunt; ipse fugatus. Philippo, quia contra Antiochum Romanis fuisset auxilio, filius Demetrius redditus est. L. Cornelio Scipione, C. Laelio coss., Scipio Africanus fratri suo L. Cornelio Scipioni consuli legatus contra Antiochum profectus est. Annibal, qui cum Antiocho erat, navali proelio victus est. Ipse postea Antiochus circa Magnesiam ad Sipylum, Asiae civitatem, a consule Cornelio Scipione ingenti proelio fusus est. Auxilio fuit Romanis in ea pugna Eumenes, Attali regis frater, qui Eumeniam in Phrygia condidit. L millia peditum, III equitum, eo certamine, ex parte regis occisa sunt. Tum rex Antiochus pacem petit : iisdem conditionibus data a senatu, quamquam victo, quibus ante offerebatur: ut ex Europa et Asia recederet, atque intra Taurum se contineret, X millia talentorum, et XX obsides praeberet, Annibalem, concitatorem belli, dederet. Eumeni regi donatae sunt omnes Asiae civitates, quas Antiochus bello perdiderat: et Rhodiis, qui auxilium Romanis contra regem Antiochum tulerant, multae urbes concessae sunt. Scipio Romam rediit, ingenti gloria triumphavit : nomen et ipse, ad imitationem fratris, Asiatici accepit, [quia Asiam vicerat : sicuti frater ipsius, propter Africam domitam, Africanus appellabatur.] Sp. Postumio Albino, Q. Martio Philippo coss., M. Fulvius de Aetolis triumphavit. Annibal, qui victo Antiocho, ne Romanis traderetur, ad Prusiam, Bithyniae regem, fugerat, repetitus etiam ab eo est per T. Quintium Flamininum; et, quum tradendus Romanis esset, venenum bibit, et apud Libyssam, in finibus Nicomedensium sepultus est.

[III] Philippo, rege Macedoniae, mortuo, qui et adversum Romanos bellum gesserat, et postea Romanis contra Antiochum auxilium tulerat, filius eius Perseus in Macedonia rebellavit, ingentibus copiis ad bellum paratis. Nam adjutores habebat Cotyn, Thraciae regem : et Illyrici, Gentium nomine. Romanis autem in auxilio erant Eumenes, Asiae rex, Ariaraches Cappadociae, Antiochus Syriae, Ptolomaeus Aegypti, Masinissa Numidiae. Prusias autem Bithyniae, quanquam sororem Persei uxorem haberet, utrisque se aequum praebuit. Dux Romanorum P. Licinius consul contra eum missus est, et a rege gravi proelio victus. Neque tamen Romani, quanquam superati, regi petenti pacem praestare voluerunt, nisi his conditionibus: « ut se et suos senatui et populo romano dederet. » Mox missus contra eum L. Aemilius Paulus consul et in Illyricum C. Anicius praetor contra Gentium. Sed Gentius, facile uno proelio victus, mox se dedidit. Mater ejus, et uxor, et duo filii, frater quoque ejus, simul in potestatem Romanorum venerunt. Ita bello intra XXX dies perfecto, ante cognitum est Gentium victum, quam coeptum bellum nuntiaretur.

[IV] Cum Perseo autem Aemilius Paulus consul III non. Septembres dimicavit; vicitque eum XXi millibus peditum ejus occisis. Equitatus cum rege fugit integer. Romanorum C milites amissi sunt : urbes Macedoniae omnes, quas rex tenuerat, Romanis se dediderunt. Ipse rex, quum desereretur ab amicis, venit in Pauli potestatem; sed honorem ei Aemilius, non quasi victo habuit; nam et volentem ad pedes sibi cadere, non permisit, sed juxta se in sella conlocavit. Macedonibus et Illyriis hae leges a Romanis datae: « ut liberi essent, et dimidium eorum tributorum praestarent quae regibus praestitissent, » ut appareret populum romanum pro aequitate magis quam avaritia dimicare; atque in conventu infinitorum populorum Paulus haec pronuntiavit, et legationes multarum gentium, quae ad eum venerant, magnificentissime convivio pavit, dicens : « eiusdem hominis esse debere, et bello vincere, et in convivii apparatu elegantem esse. » Mox LXX civitates Epiri, quae rebellarant, cepit; praedam militibus distribuit; Romam cum ingenti pompa rediit in nave Persei, quae inusitatae magnitudinis fuisse traditur, adeo ut XVI ordines dicatur habuisse remorum. Triumphavit autem magnificentissime in curru aureo, cum duobus filiis, utroque latere adstantibus. Ducti sunt ante currum duo regis filii, et ipse Perseus, XLV annos natus. Post eum, etiam C. Anicius de Illyriis triumphavit. Gentius cum fratre et filiis ante currum ductus est. Ad hoc spectaculum multarum gentium reges Romam venerunt : inter alios etiam venit Attalus atque Eumenes, Asiae reges, atque Prusias Bithyniae. Magno honore excepti sunt : et, permittente senatu, dona, quae attulerant, in Capitolio posuerunt. Prusias etiam filium suum Nicomeden senatui commendavit. Insequenti anno, L. Memmius in Lusitania bene pugnavit. Marcellus postea consul res ibidem prosperas gessit.

[V] Tertium deinde bellum contra Carthaginem suscipitur, sexcentesimo et altero anno ab Urbe condita, L. Manlio Censorino, et M. Manilio coss., anno LI postquam secundum punicum bellum transactum erat. Hi profecti Carthaginem oppugnaverunt. Contra eos Asdrubal, dux Carthaginiensium, dimicabat. Famea, dux alius, equitatui Carthaginiensium praeerat. Scipio tunc, Scipionis Africani nepos, tribunus ibi militabat; huius apud omnes ingens metus et reverentia erat : nam et paratissimus ad dimicandum, et consultissimus habebatur. Itaque per eum multa prospere a consulibus gesta sunt; neque quidquam magis vel Asdrubal, vel Famea vitabant quam contra eam Romanorum partem committere, ubi Scipio dimicabat. Per idem tempus, Masinissa, rex Numidarum, per annos sexaginta fere amicus populi Romani, anno vitae XCVII mortuus est, XLIV filiis relictis. Scipionem divisorem regni inter filios suos esse jussit. Quum igitur clarum Scipionis nomen esset, juvenis adhuc consul est factus, et contra Carthaginem missus : is eam cepit ac diruit. Spolia ibi inventa, quae variarum civitatum excidiis Carthago collegerat : et ornamenta urbium civitatibus Siciliae, Italiae, Africae reddidit, quae sua recognoscebant. Ita Carthago, septingentesimo anno [post] quam condita erat, deleta est. Scipio nomen, quod avus ejus acceperat, meruit; scilicet ut propter virtutem etiam ipse Africanus junior vocaretur.

[VI] Interim in Macedonia quidam Pseudophilippus arma movit, et romanum praetorem, P. Juventium, contra se missum, ad internicionem vicit. Post eum, Q. Caecilius Metellus dux a Romanis contra Pseudophilippum missus est, et XXV millibus ex militibus ejus occisis, Macedoniam recepit; ipsum etiam Pseudophilippum in potestatem suam redegit. Corinthiis quoque bellum indictum est, nobilissimae Graeciae civitati, propter injuriam legatorum romanorum. Hanc Mummius consul cepit ac diruit. Tres igitur Romae simul celeberrimi triumphi fuerunt: Africani ex Africa : ante cujus currum ductus est Asdrubal; Metelli ex Macedonia, cujus currum praecessit Andriscus, qui et Pseudophilippus; Mummii, ex Corintho : ante quem signa aenea, et pictae tabulae, et alia urbis clarissimae ornamenta praelata sunt.

[VII] Iterum in Macedonia Pseudoperses, qui se Persei filium esse dicebat, collectis servitiis, rebellavit; et, quum sexdecim armatorum millia haberet, a Tremellio quaestore superatus est. Eodem tempore, Metellus in Celtiberia apud Hispanos res egregias gessit. Successit ei Q. Pompeius. Nec multo post Q. quoque Caepio ad idem bellum missus est, quod quidam Viriatus contra Romanos in Lusitania gerebat; quo metu Viriatus a suis interfectus est, quum quatuordecim annis Hispanias adversus Romanos movisset. Pastor primo fuit, mox latronum dux, postremo tantos ad bellum populos concitavit, ut assertor, contra Romanos Hispaniae putaretur. Et quum interfectores ejus praemium a Caepione consule peterent, responsum est « numquam Romanis placuisse, imperatorem a suis militibus interfici. »

[VIII] Q. Pompeius deinde consul, a Numantinis, quae Hispaniae civitas fuit opulentissima, superatus, pacem ignobilem fecit. Post eum, C. Hostilius Mancinus consul iterum cum Numantinis pacem fecit infamem, quam populus et senatus jussit infringi, atque ipsum Mancinum hostibus tradi, ut in illo, quem auctorem foederis habebant, injuriam soluti foederis vindicarent. Post tantam igitur ignominiam, qua a Numantinis bis romani exercitus fuerant subjugati, P. Scipio Africanus, secundo consul factus, ad Numantiam missus est. Is primum militem vitiosum et ignavum, exercendo magis quam puniendo, sine aliqua acerbitate correxit; tum multas Hispaniae civitates partim cepit, partim in deditionem accepit. Postremo ipsam Numantiam, diu obsessam, fame confecit, et a solo evertit : reliquam provinciam in fidem accepit. Eo tempore Attalus, rex Asiae, frater Eumenis, mortuus est, heredemque populum romanum reliquit. Ita imperio romano per testamentum Asia accessit. Mox Decimus Junius Brutus de Callaecis et Lusitanis triumphavit magna gloria  : et P. Scipio Africanus de Numantinis secundum triumphum egit, XIV anno postquam priorem de Africa egerat.

[IX] Motum interim in Asia bellum est ab Aristonico, Eumenis filio, qui ex concubina susceptus fuerat. Is Eumenes frater Attali fuerat. Adversus eum missus Licinius Crassus, infinita regum habuit auxilia; nam et Bithyniae rex Nicomedes Romanos juvit et Mithridates Ponticus, cum quo bellum postea gravissimum fuit, et Ariarathes Cappadox, et Pylaemenes Paphlagon. Victus est tamen Crassus, et in proelio interfectus est : caput ipsius Aristonico oblatum est, corpus Smyrnae sepultum. Postea Perperna, consul romanus, qui successor Crasso veniebat, audita belli fortuna, ad Asiam celeravit, et acie victum Aristonicum, apud Stratonicem civitatem, quo fugerat, fame ad deditionem compulit. Aristonicus jussu senatus [Romae] in carcere strangulatus est; triumphari enim de eo non poterat, quia Perperna apud Pergamum, Romam rediens, diem obierat. L. Caecilio Metello et T. Quintio Flaminino coss., Carthago in Africa jussu senatus reparata est, quae nunc manet; annis duobus et viginti, postquam a Scipione fuerat eversa. Deducti eo sunt cives Romani.

[X] Anno DCXXVII ab Urbe condita C. Cassius Longinus et Sex. Domitius Calvinus consules, Gallis transalpinis bellum intulerunt, et Arvernorum tunc nobilissimae civitati, atque eorum regi Bituito, infinitamque multitudinem juxta Rhodanum fluvium interfecerunt : praeda ex torquibus Gallorum ingens Romam perlata est. Bituitus se Domitio dedidit atque ab eo Romam ductus est, magnaque gloria consules ambo triumphaverunt. M. Porcio Catone et Q. Marcio Rege coss., DCXXXIII anno ab urbe condita, Narbonam in Gallia colonia deducta est. Post, a L. Caecilio Metello et Q. Mucio Scaevola coss., de Dalmatia triumphatum est. Ab Urbe condita anno DCXXXV, C. Cato consul Scordiscis intulit bellum ignominioseque pugnavit. C. Caecilio Metello et Cn. Carbone cos., duo Metelli fratres eodem die, alterum ex Sardinia, alterum ex Thracia, triumphum egerunt; nuntiatumque Romae est Cimbros e Gallia in Italiam transisse.

[XI] P. Scipione Nasica et L. Calpurnio Bestia coss., Jugurthae, Numidarum regi, bellum illatum est, quod Adherbalem et Hiempsalem, Micipsae filios, fratres suos, reges et populi Romani amicos, interemisset. Missus adversus eum consul Calpurnius Bestia, corruptus regis pecunia, pacem cum eo flagitiosissimam fecit, quae a senatu improbata est. Postea contra eumdem, insequenti anno, Spurius Albinus Postumius profectus est; is quoque per fratrem ignominiose contra Numidas pugnavit. Tertio missus est Q. Caecilius Metellus consul : is exercitum ingenti severitate et moderatione correctum, quum nihil in quemquam cruentum faceret, ad disciplinam romanam reduxit. Jugurtham variis proeliis vicit : elephantos ejus occidit vel cepit; (multas civitates ipsius in deditionem accepit) et quum jam finem bello positurus esset, successum est ei a C. Mario. Is Jugurtham et Bocchum, Mauritaniae regem, qui auxilium Jugurthae ferre coeperat, pariter superavit. Aliquanta et ipse oppida Numidiae cepit, belloque terminum posuit, capto Jugurtha per quaestorem suum Cornelium Syllam, ingentem virum; tradente Boccho Jugurtham, qui pro eo ante pugnaverat. A M. Junio Silano, collega Q. Metelli, Cimbri in Gallia; et a Minucio Rufo in Macedonia Scordisci et Triballi; et a Servilio Caepione in Hispania Lusitani vivti sunt ; et duo triumphi de Jugurtha, primus per Metellum, secundus per Marium acti sunt. Ante currum tamen Marii Jugurtha cum duobus filiis ductus est catenatus, et mox, jussu consulis, in carcere strangulatus.